Intervista

S’ka kthim të ushtrisë dhe policisë serbe në Kosovë,mendohuni!

Java: Para disa ditësh, në një gjykatë në Beograd, filloi pjesa e fundit e gjykimit, më e prekshmja dhe njëkohësisht më interesantja, kundër pjesëtarëve të policisë serbe që kryen masakër kundër civilëve në Podujevë. Fondi për të Drejtën Humanitare, të cilin ju e udhëheqni, ka pasur rol pivotal në etablimin e aktakuzës dhe sigurimin e dëshmive. A mund të na tregoni diçka më shumë për këtë gjykim - aspektin njerëzor dhe atë ligjor të dramës që ndodhi në gjykatën serbe?

Natasa Kandic: Ky gjykim për vrasjen e nëntëmbëdhjetë civilëve shqiptarë, të kryer më 8 mars 1999, është i rëndësishëm ngase është organizuar në një mënyrë të re dhe të ndryshme nga gjykimet e tjera të bëra deri më tash në Serbi për krime lufte. Deri sa filloi ky gjykim, më herët kurrë nuk kemi pasur mundësi ta dëgjojmë në Serbi zërin e viktimave. Në gjykim u paraqitën edhe dëshmitarët e tjerë të prokurorisë që ishin pjesëtarë të po atyre njësive ushtarake dhe policore prej nga vinin edhe vetë të akuzuarit dhe deklarimet e tyre në seancat gjyqësore u përdorën për mbrojtje të të akuzuarit si dhe vetë atyre nga përgjegjësia penale. Në këtë gjykim, për vrasjen në Podujevë, për herë të parë ata që mbijetuan krimin, dëshmitarët e gjallë flasin për atë që ka ndodhur dhe kjo për ne paraqet herën e parë që kemi mundësinë ta dëgjojmë të vërtetën për atë që ka ndodhur. Gjykimi është duke u mbajtur në Beograd që nga marsi 2002 dhe para trupit gjykues u paraqiten një numër shumë i madh dëshmitarësh nga pjesa rezervë e njësitit "Shkorpionët", të cilët që të gjithë flisnin se "kanë dëgjuar që ka ndodhur njëfarë vrasje" po që vetë nuk kanë pasur ndonjë lidhje me te.
Për vetë kontekstin se si ka ndodhur kjo gjatë bombardimit të NATO's, se pse njerëzit i lëshuan shtëpitë e tyre, se pse e tërë Podujeva u zbraz në një moment gjatë bombardimit - në këto pyetje ata nuk patën përgjegje. Vetëm kur si dëshmitarë u paraqitën fëmijët e familjes Bogujevci patëm rastin ta dëgjojmë,për herë të parë rrëfimin për dëbimin e dhunshëm të popullatës, për daljen nga shtëpitë dhe banesat në situatën kur ushtria dhe policia filluan t'i bastisin vendbanimet e tyre. Ky gjykim është i rëndësishëm edhe për një dimension relevant që ka lidhje me diç që në teori dhe praktikë po e quajmë ballafaqim me të kaluarën. Kurrë më parë opinioni serb publik nuk ka pasur rast të ballafaqohet me fakte për ngjarje aq të tmerrshme siç ka qenë likuidimi apo pushkatimi i 19 civilëve shqiptarë. Dëshmitarët nuk ishin vetëm në funksion të përshkrimit të situatës faktike; për atë se çka kanë përjetuar ata, tani është treguar për herë të parë në Serbi, përkatësisht për herë të parë shqiptarët kanë pasur mundësi t'i tregojnë përjetimet e tyre. Për herë të parë është dëgjuar se
versioni i qeverisë serbe, e të cilën e ka propaguar vetë Millosheviqi se gjoja shqiptarët paskan ikur nga bombardimi i NATO-s, nuk përputhet me rrëfimet e dëshmitarëve që kanë përjetuar dëbimin e dhunshëm të popullatës.

Java: Cilat janë mangësitë eventuale të procesit deri më tani?

Kandic: Vërejtja më e madhe të cilën e kemi ka të bëjë me vetë aktakuzën, me mangësinë e fakteve. Edhe pse dëshmitarët janë të besueshëm kur flasin për atë që u ka ndodhur, nuk do të ishte mirë që vendimi i gjyqit të mos jetë i bazuar vetëm në dëshmitë gojore të dëshmitarëve. Fëmijët që dëshmuan para katër viteve ishin edhe më të rinj dhe të traumatizuar nga ngjarjet të cilat i kanë përjetuar. Që përfundimi i gjykimit të jetë i harmonizuar me faktet, është dashur që para trupit gjykues të paraqiten edhe ca dëshmi tjera materiale. Problemi qëndron në faktin se dëshmitë që do ishin valide për shqiptim të dënimit, apo lirim eventual të të akuzuarve, gjenden në duart e atyre që kanë marrë pjesë në ngjarjet që ndodhën gjatë bombardimit të NATO's, dmth në duart e policisë. Tani i tërë gjykimi është përmbledhur në aktakuzën kundër vetëm një pjesëtari të policisë, i cili, sipas mendimit tim, nuk ka dyshim se ka marrë pjesë në krim. Mirëpo, po shihet nga vetë konteksti, se nuk është i padituri i tanishëm i vetmi që ka marrë pjesë. Ka të dhëna që ai i ka dhënë para gjyqtarit hetues se urdhrin për vrasje e ka dhënë vetë komandanti i njësitit "Shkorpionët". Një urdhër i tillë në Serbi nuk është dëgjuar që nga koha e Hitlerit kur është urdhëruar "renditini para murit dhe pushkatoni" (referencë në masakrën e nxënësve në Kragujevc gjatë Luftës së Dytë Botërore,v.j.)

Një urdhër i tillë që është dhënë edhe në Podujevë, ku po ashtu është urdhëruar "që të gjithë i pushkatoni", më nuk mund të dëgjohet gjatë gjykimit, ngase i akuzuari në ndërkohë ka ndryshuar deklaratën e tij fillestare dhe tani mohon atë që ka thënë para gjyqtarit hetues në fillim të gjykimit, kështu që gjykata më nuk ka të drejta t'ja rikujtojë këto detaje të cilat ai i ka përshkruar në fillim të procesit, ngase sipas të akuzuarit, ai nuk paska pasur avokat gjatë hetimeve, gjë që është në kundërshtim me ligjet aplikuese penale në Serbi. Në anën tjetër, gjyqtari hetues insiston që ai e ka kryer hetimin sipas ligjeve, prandaj tani është vendim i vetë trupit gjykues të vlerësojë se a do ta pranojë deklaratën fillestare të të akuzuarit si dëshmi. Në këtë rast, është po ashtu e qartë se policia serbe, në maj të 1999 (dy muaj pas masakrës), ka paditur dy policë dhe ka bërë vendim që për fajtorë të merren personat që kanë shkrepur armët. Është evidente se këtu ka pasur një marrëveshje që të mbrohet komandanti i njësitit që ka dhënë urdhrin për likuidim të grave dhe fëmijeve civilë.

Kjo është vërejtja e dytë e madhe për procesin gjykues. Nuk është problemi vetëm te mungesa e dëshmive, por edhe vetë aktpadia nuk i përfshin që të gjithë ata që janë përgjegjës për masakër. Në aktpadi nuk përfshihet edhe ajo që kuptohet nga konteksti i ngjarjes, dëbimi i dhunshëm i dhjetëra mijëra qytetarëve të Podujevës që me muaj të tërë u detyruan të jetojnë nëpër male, për shkaqe sigurie dhe që vetëm me hyrjen e NATO's në Kosovë qenë të sigurtë të kthehen në shtëpite e tyre. Kjo pjesë e rrëfimit nuk është objekt i aktpadisë dhe gjyqi sipas ligjit nuk guxon t'i vlerësojë këto dëshmi dhe sipas tyre ta zgjërojë aktakuzën. Prandaj, edhe them se aktakuza nuk është adekuate, nuk është adekuate edhe ajo që dëgjuam gjer me tani kur merret parasysh se çka ka ndodhur ate ditë në tërë Podujevën. Nuk dyshoj se në fund do të kemi nji vendim të drejtë të gjyqit, po ky vendim i drejtë do të reflektojë vetëm në një fajtor të vetëm i cili falë rrethanave po gjindet i akuzuar, ndërsa të gjithë atë tjerët të cilët kanë marrë pjesë në ngjarje si dhe ata për të cilët ka mundësi të paditën për përgjegjësi komanduese, në këtë gjykim nuk do të paraqiten dhe dënohen. Ekziston mundësia teorike që të bëhet edhe një gjykim i mëvonshëm i atyre që kanë marrë pjesë në këtë krim, por mendimi im është se në Serbi tani për tani janë duke organizuar vetëm gjykime ku ka fajtorë individualë, ndërsa ende nuk kemi pasur raste që aktpadia të përfshijë edhe njerëzit që kanë pasur përgjegjësinë komanduese.

Java: A besoni se themelimi i para ca kohe i institucionit të prokurorit special për krime lufte në Serbi do ta përmirsojë situatën duke kërkuar edhe përgjegjësi të atyre që dhanë urdhrat e jo vetëm të ekzekutorëve?

Kandic: Emërimi i prokurorit special për krime lufte do të thotë se për raste me tilla nuk do merret më gjyqësia rregulare dhe që për hetime të tilla do të krijohet një zyre speciale që do më merret ekskluzivisht me mbledhje të dëshmive dhe nisje të proceseve për krime të luftës. Mund të merret me mend se me vetë aktin e themelimit të një zyre të tillë, kjo qeveri e tanishme që ka propozuar një ligj të tillë, dhe parlamenti që ka aprovuar ligjin mbi prokurorin special, janë duke menduar seriozisht me njerëzit që janë përgjegjës për krime luftës dhe thyerje të mëdha të të drejtës humanitare. Mirëpo, deklaratat e politikanëve, e sidomos zërat që po vijnë nga Ministria e Drejtësisë nuk po na bëjnë shumë optimistë. Ata po deklarohen se në Serbi do të ketë gjykime por jo të shumta dhe vetëm në baza të përgjegjësisë individuale. Nëse prokurori special nuk ka qasje në dëshmitë që gjenden tek policia serbe e që tregojnë për rastet ku ka përgjegjësi komanduese, megjithatë besoj se ka mënyra dhe mundësi që rastet e tilla të paraqiten në publik në mënyrë që prokurori të detyrohet të veprojë. Deri tani ekziston një masë e madhe të dhënash që i ka mbledhur pikësepari Gjykata e Hagës në rastin kundër Millosheviqit, e që drejtojnë vëmendjen kah një mori individësh që nuk kanë qenë vetëm ekzekutorë po edhe urdhërdhënës për krime lufte. Prandaj, mendoj se kemi nevojë për një aktivizëm civil që do ta ketë detyrë t'i qesë në dritë të gjitha faktet dhe të vërtetat në media në mënyrë që ta parandalojë prokurorin t'i injorojë rastet e përgjegjësisë komanduese.

E kemi para nesh një periudhë të betejës për drejtësi ndërsa rezultati do të varet nga vullneti politik dhe vullneti në polici, që të fitojnë strukturat profesionale që mendojnë se është me rëndësi që në Serbi të gjykohen fajtorët për krime të luftës. Nëse nuk do të ketë vullnet tek politikanët dhe policët, atëherë jemi të varur nga veprimi konkret i shoqatave joqeveritare. Më duhet të them se po të mos ishte angazhimi i Fondit për të Drejtën Humanitare në rastin e Podujevës, as që do të kishte ndodhur ky gjykim, çfarëdo që të jetë ai. Pasi që jemi insistivë që të vijmë deri te drejtësia dhe e vërteta, ne do të vazhdojme me punën tonë, që pikësepari do të thotë të publikojmë këto të vërteta, në mënyrë që të ndikojmë në punën e prokurorit special. Për shembull nëse botojmë se ç'ka ndodhur në Vushtrri ku janë vrarë dhjetëra njerëz, trupat e të cilëve janë gjetur në Batajnice, ateherë prokurori publik do të jetë i detyruar të veprojë, e nëse policia nuk i ndihmon, atëherë jemi ne të cilët do t'i sigurojmë ndihmë. Duhet të ndihmohet ky institucion që të kenë sa më shume informata që të paditen jo vetëm individët që shkrepën armë, por të tregohet edhe ajo ana e thyerjeve masive të të drejtave të njeriut të bëra nga policia, ushtria dhe njësitet paramilitare dhe speciale.

Java: Deklaratat tuaja të fundit për pashmangshmërinë e pavarsisë së Kosovës kanë bërë bujë të madhe në mediat kosovare dhe serbe. A janë deklaratat tuaja publike shenj e një fryme të rë pragmatike tek vendimmarrësit në Beograd, kur zgjidhjet si pavarësia e Kosovës, nuk hidhen a priori?

Kandic: Deklaratat e mija nuk mund të jenë indikatorë të ndryshimeve në establishmentin politik të Beogradit. Unë nuk jam dikush që ka fuqi politike, nuk vij nga partitë dhe nuk merrem me politikë në mënyrë "zyrtare". Mirëpo, mbetet fakt që deklarata ime ka shkaktuar komentime të zhurmshme në Serbi dhe ndoshta i ka ndihmuar pak politikanëve që nuk janë fort larg mendimeve të tilla. Unë, në të vërtetë, kam thënë një gjë që kërkush nuk mund ta mohojë, që Kosova është duke funksionuar tashmë katër vjet plotësisht pavarur nga Serbia, që nuk ka kurrfarë mekanizma, duke përfshirë edhe konferencat e ndryshme ndërkombëtare, që do të kishin mundur ta kthejnë gjendjen në situatën e para 1990. Kjo më nuk është e mundur të bëhet për shkak të arsyeve ligjore-historike. Kam thënë se po ashtu nuk ka fjalë për mundësinë që ushtria dhe policia serbe të kthehet ndonjëherë në Kosovë dhe që është me rëndësi që publikut në Serbi dhe serbëve të Kosovës t'u thuhet qartë se kjo nuk do të ndodhë dhe se qeveria serbe nuk ka më ingerenca mbi Kosovën. Ingerencat i ka marrë përsipër UNMIK'u që duhet t'i bartë ato në institucionet e sapoformuara kosovare. Në këto institucione ka vend për të gjithë ata që jetojnë në Kosovë. Bile sipas standardeve të aplikuara, pjesëtarët e pakicave janë pozitivisht të diskriminuara. Në parlament gjenden në numër më të madh se sa që ju kanë takuar sipas rezultateve zgjedhore. Kjo është bërë që pakicat të inkurajohen të marrin pjesë në institucione kosovare.

Pjesëmarrja serbe varet prej dëshirës së tyre të marrin pjesë në institucionet dhe prej kuptimit që derisa ndoshta mund të konsultohen më Serbinë, ata duhet t'i kthejnë sytë kah Kosova që të marrin pjesë në pajtim me interesat e Kosovës e jo të Serbisë. Këto janë ca gjëra që me kohë do të rregullohen. Kur një ditë të vijë momenti që të vendoset për statusin e Kosovës, serbët duhet vendosur se çka do të bëjnë, duke i marrë parasysh faktet: nuk ka kthim të ushtrisë, policisë dhe pushtetit serb në Kosovë, se është krijuar një bashkësi e re ku ka principe të zakonshme që shumica vendos, duke marrë parasysh që të drejtat e pakicës duhet të respektohen pakushtimisht.

Ajo që tani unë mendoj që një çështje për t'u diskutuar janë deklaratat e fundit të politikanëve shqiptarë. Nuk mund të kundërshtohet që të gjitha deklaratat e fundit për kthim të refugjatëve janë me të vërtetë të mira. Eshtë nji pytje tjetër se sa të sinqerta janë këto thirje, por është përhapur një mendim që për kthimin e refugjateve mund të bisedohet pas përcaktimit të statusit final të Kosovës. Nga aspeki i të drejtave të njeriut një kushtëzim i tillë është i papranueshëm ngase kjo tregon se në strategjinë e krijimit të shtetit kosovar ka rezerva të mëdha ndaj kthimit gjë që nuk mund të garantojë që kjo bashkësi me të vërtetë do t'i respektojë të drejtat e njeriut dhe ato kolektive të pjesëtarëve të pakicave. Nuk duhet lidhur solidarizimin me minoritarët me çështje të hapura politike si statusi i Kosovës. Mos të manifestohet një qëndrim që thotë se ne po i respektojmë të drejtat e pakicave vetëm pasi që Kosova të jetë shtet i pavarur.

Java: Zyra e Fondit për të Drejtën Hutnanitare në Prishtinë është një organizatë lokale joqeveritare. A mund të na thuani diç për punën tuaj në Kosovë?

Kandic: Puna e organizatës tonë është duke ndryshuar. Ne punojmë për të drejtat e njeriut dhe jemi të dedikuar atyre shtresave të popullatës të cilave një periudhë të caktuar u shkelen të drejtat e njeriut. Para 1999 dhe gjatë kohës së bombardimit ne kemi punuar shumë dhe kemi qenë të angazhuar në dokumentimin e shkeljes së të drejtave të shqiptarëve. Pas qershorit '99 në Kosovë kanë ndodhur gjëra që na kanë bërë të konkludojmë se tani duhet mbrojtur të drejtat e pakicave. Në një periudhë të shkurtër gjate luftës ne kemi pasur një shkelje ekstreme te drejtave të njeriut, me vrasje masive edhe numër të madh të të zhdukurve. Pas luftës filloi diçka që shumë njerëz e quajnë hakmarrje për atë që ndodhi gjatë bombardimeve, por që në terminologjinë e të drejtave të njeriut, prapë se prapë është krim. Si mbrojtës të të drejtave të njeriut, ne nuk mund ta legjitiomojmë hakmarrjen si arsye për krim. Natyrisht, ka dallime të mëdha për nga përfshirja, numri dhe mënyra e kryerjes së krimit. Ka dallim midis gjenocidit, krimeve të luftës dhe krimeve të njerzimit, por sidoqoftë, ka pasur krime luftës. Sipas të dhënave tona në Kosovën e pasluftës janë zhdukur rreth njëmijë serbë dhe romë duke shtuar se për shkak të dhënave jo edhe aq të sigurta dhe mungesës së dokumentacionit numri i romëve të zhdukur mund të jetë më i madh. Në rastin e romëve kemi parë se nganjëherë humbim çdo shenjë jete të familjeve të tëra. Këtë po e them vetëm sepse ka indicione që numri i romëve të zhdukur mund te jetë më i madh.

Ka qenë e paevitueshme që pasluftës t'i kthehemi mbrojtjes së të drejtave të pakicave e sidomos serbëve, gjithnjë duke marrë parasysh dhunën e tmerrshme të shkaktuar gjatë luftës. Po ashtu derisa më parë kemi përcjellë gjendjen e të burgosurve shqiptarë në Serbi, tani jemi duke i përcjellë gjykimet për krime lufte në Kosovë. Po mundohemi me deklaratat tona të tregojmë se sa e rëndësishme është drejtësia që po arrihet në Kosovë dhe të ndikojmë që opinioni publik të kuptojë se sa janë të rëndësishme këto gjykime. Kur bëheshin gjykime në kohën e Millosheviqit e vërtetonin prapavinë politike të tyre. Mirëpo, kur në Kosovë sot vepron një drejtësi ndërkombëtare me gjykatës ndërkombtarë nuk mund të kemi dyshime serioze se ekziston një njëanshmëri politike dhe se pjesëtarët e një kombi po dënohen më shumë se tjerët, siç po flitet sot në Kosovë me rastin e gjykimeve të fundit Ndoshta ka mungesë në procedurë apo probleme në sigurim të dëshmive, mirëpo të gjitha gjykimet që i kemi përcjellë deri tani qofshin ato të shqiptarëve apo serbëve, duke falenderuar funksionimit të gjykatave ndërkombëtare në Kosovë, janë duke dëshmuar për një pjekuri të gjyqësisë së re që po vendoset në Kosovë. Ne jemi organizata e vetme lokale kosovare që ka një mendim të veçantë dhe specifik për gjykimin e "Grupit te Llapit". Vlersimi ynë nga aspekti legal është se ky gjykim ishte i rëndësishëm dhe fer. Gjatë gjykimit, për shkak të dëshmive të dëshmitarëve anonimë dhe të fshehur, ndoshta mbrojtja ka qenë "e pabarabartë" me prokurorinë. Mirëpo, në këtë rast kjo pabarazi është plotësisht në interes të drejtësisë. Në këtë rast interesi i drejtësisë ka qenë që t'u tregohet të gjithë njerëzve këtu që askush nuk ka të drejtë të marrë ligjin në duar të veta. Pa marrë parasysh nëse dikush ka qenë i dyshuar për bashkëpunim me armikun dhe për mospërkrahje te lëvizjes çlirimtare në Kosovë, askush nuk ka drejtë ta marrë ligjin në duar të veta, të hapë llogore, të torturojë dhe të vrasë a likuidojë njerëz. Është me rëndësi të dalin në pah faktet dhe të thuhet "Krimi i luftës është krim i luftës". Nuk mund ta përkrahim atë pjesë të opinionit publik që pajtohet se ata që janë likuiduar "e kanë merituar ngase kanë qenë tradhëtar". Po ashtu është me rëndësi që kur vendimi të merret nga një gjykatë e tillë ndërkombëtare ai duhet edhe të respektohet, duke pritur edhe vlerësimin e gjykatës supreme. Në këtë rast është shumë keq kur paraqiten organizata për mbrojtje të drejtave të njeritu që thonë se ky gjykim "rikujton gjykimet politike, që ky ka qenë gjykim UÇK'së, etj". Këto deklarata shkaktonjë konfuzion, sepse gjykimet nuk kanë qenë fare kundër UÇK'së, por individëve. Edhe pse ndoshta disa dënime në këtë rast kanë qenë të larta, principi ligjor i përdorur ka qenë i përgjegjësisë komanduese. Dënimi ende nuk është i plotfuqishëm dhe duhet pritur vendimin e Gjykatës Supreme të Kosovës, por është shumë keq kur nga ana e disa OJQ've kosovare dalin shpjegime, deklarata dhe opinione që vënë në dyshim edhe Tribunalin e Hagës edhe vendimet e gjyqësisë ndërkombëtare në Kosovë.