Graham Haydon
Insituti i Arësimit
Universiteti i Londrës, Britani e Madhe.
Konfuzioni mbi Moralin

Si fillim do të doja të thoja që ne dhe shoqeria ku ne jetojmë jemi mjaft konfuze lidhur me idenë se çfarë është morali. Nga njera anë egzistojnë tendenca drejt "personalizimit" të moralit, sipas se cilës gjithcka varet nga përzgjedhja personale që bën çdo njeri ose nga ajo se çfarë ai ndjen për te.Unë mendoj se termi "relativizëm", që përdoret shpesh nga kritikët e kësaj tendence nuk është emërtimi i duhur por, në këtë shkrim nuk dua të diskutoj për këtë problem. Nga ana tjetër është shtuar mjaft përdorimi i gjuhës tepër moralizuese në jetën e perditeshme; një dëshmi e qartë e së cilës ishte edhe retorika që Tony Blair bëri gjatë fushates së Kosovës, në të cilën ai perdori jo vetem nje gjuhë moralizuese por, edhe vetë termin "moral" kur foli për luften. Çështja nuk qendron në faktin nëse ju jeni dakord apo jo me mendimin e tij por, në faktin që ne duhet të kemi një kuptim të drejtë e të pergjithshëm të moralit e të mos jetë ky një përzgjedhje personale së cilës mund ti drejtohemi sa herë të kemi nevojë. Megjithatë fakti që njerëzit i drejtohen moralit kur flasin në publik shihet shpeshherë si me dyshim siç ka thene edhe Paul Standish: "Për shumë prej nesh vetë fjala moral është një korrektësi e imponuar, sugjestive dhe e ngrirë e sjelljes viktoriane, është një represion seksual, nje nënshtrim i ndrydhur ndaj konformizmit, është një mpirje totale."(R.-Smith & P.Standish, Teaching Right and Wrong: Moral Education in the Balance, Trentham 1997.p.50)
Siç mund të shihet nga kumtesat e kësaj konference ka mendime të kundërta lidhur me edukatën qytetare. Për disa njerëz është i qartë fakti që edukimi moral dhe edukimi qytetar jane të lidhur ngushtësisht me njeri tjetrin. Të tjerë e trajtojnë edukimin qytetar të shkëputur fare nga çdo gjë që ka të bejë me moralin. Sipas këtyre të fundit edhe nëse edukimi moral do të futet në programin mësimor ai duhet të hyjë në atë pjesë të programit si p.sh. P.S.H.E., e cila merret me problemet e përzgjedhjeve personale dhe mënyren e jetesës dhe jo me problemet që kanë te bëjnë me qytetarinë.

Përgjegjësi për Edukimin Qytetar
Nëse opinioni im se në shoqerinë tonë bashkëkohore ka dualitet mendimesh përsa i përket lidhjeve midis edukimit moral dhe tij qytetar është i drejtë, atëherë ç'duhet të bëjë arsimi?
Një mundësi është që ai ta injorojë këtë gjë d.m.th. arsimi të mos mbajë
asnjë përgjegjësi për këtë konfuzion të vazhdueshem mendimesh. Kjo
praktikisht do të thotë të mos bësh asgjë për probleme që janë shumë të
rëndësishme për qytetarinë apo edukimin qytetar. Në një farë mënyre një
shoqëri civile e përbashkët ke nevojë për vlera të përbashkëta por, krahas
kësaj ajo kërkon që ne të kuptojmë, të tolerojmë e të mbështesim edhe
vlerat të cilat mund të jenë të ndryshme nga tonat. Ne paraprakisht nuk
mund të themi, të paktën jo përpara se ta shtjellojmë këtë problem, se në
këto vlera për të cilat po flasim nuk përfshihen edhe vlerat morale. Dhe
n.q. se do të na duhet të bëjmë ndonjë lloj dallimi publik ose personal ne nuk
mund të themi paraprakisht nëse morali qëndron në anën publike apo
personale të këtij dallimi. Në këtë kuadër me sa duket morali ndan në mes
opinionet e ndryshme. Pikërisht në këtë çështje ka mjaft vend për interpretime të ndryshme si midis individëve ashtu edhe midis traditave kulturore e fetare.

Një arsim i cili ka si qëllim të krijojë qytetarë të edukuar nuk mund ti injorojë këto ndryshime. Kjo do të thotë që edukata qytetare duhet ta trajtojë moralin si një çështje më vete1; megjithëse për te ka mendime të ndryshme si: morali është një përzgjedhje personale, morali është i dhënë nga zoti, morali është thjesht një marrëveshje sociale etj.etj atëhere mbetet shumë për tu diskutuar. Kujdes nuk e them këtë thjesht për t'i bërë jehonë faktit, tashmë të njohur, se disa probleme të kundërta të edukimit qytetar duhet të diskutohen dhe të jepen mendime të ndryshme rreth tyre në mënyrë që të përcaktohet se çfare është e drejtë apo e gabuar. Ajo çka dua të them është se trajtimi i pikëpamjeve të njejta morale apo i atyre që përputhen është po aq i rëndësishem sa edhe trajtimi i pikëpamjeve të kundërta morale.
Aty ku këto përputhen lind pyetja: përse? ; po keshtu edhe aty ku ato nuk përputhen lind pyetja: përse ? Çfarë na tregojnë ne për moralin të gjitha këto përputhje apo mosperputhje pikëpamjesh?

Diskutimi i ketyre pikepamjeve jo vetem do te na afroje akoma me shume, por do nxjerre ne pah akoma me qarte disa nga ndryshimet; dhe sigurisht kjo eshte nje gje e mire. N.q.se duam te kemi nje respekt reciprok ndaj ketyre ndryshimeve apo interpretimeve te ndryshme ne duhet se pari ti kuptojme ato. Pra n.q.se do te arrinim te kishim nje kuptim te perbashket te çeshtjeve qe kane te bejne me moralin kjo do te ishte nje gje shume pozitive.
E perseris mirekuptimi i prbashket per te cilin po flas eshte jo vetem nje lloj merreveshjeje per pranimin e disa vlerave te caktuara p.sh.pranimin se disa menyra sjelljeje jane te gabuara e disa te tjera jo. Ne fakt ky eshte nje interpretim i perbashket i asaj se çfare eshte morali ne vetvete, ne menyre qe kur njerezit e zakonshem apo politikanet ti drejtohen moralit kur flasin ne publik, atehere te pakten te kene te qarte e te kuptojne se çfare eshte ai (morali) te cilit ato i referohen.
A ka valle shprese qe te kuptohet nga te gjithe se cfare eshte morali? Kesaj pyetjeje dua ti shtoj edhe nje tjeter: Si duhet ta trajtojne mesuesit problemin e moralit? A do tu duhet atyre te shperndajne (te japin) detyrat mbi moralin? Ne te gjitha keto detyra (mesime) te cilat ne tashme i kemi gati si draft permendet here pas here fjala "moral" por, pa u shpjeguar se çfare eshte. Hartuesit e ketij drafti mund te kene menduar se kuptimi eshte tashme i qarte. N.q.se kjo gje eshte e vertete atehere skemi pse ti mesojme ose tu shpjegojme qytetareve te thjeshte se çfare eshte morali dhe per rrjedhoje as mesuesve apo edukatoreve. Mos valle ju jeni te mendimit se qytetaret nuk kane nevoje per nje gje te tille por mesuesit duhet te kene nje konceptim te perbashket te moralit.
Por nga se vjen nje mendim i tille? Do te ishte gabim qe kesaj pyetjeje ti pergjigjeshim: thjesht sepse ne pasi zgjedhim nje menyre te caktuar te kuptimit te moralit (ose shpjegimit se çeshte morali) ia japim ate mesuesve e nepermjet tyre ia transmetojme gjithe qytetareve si te ishte ky kuptimi i vetem e i pakontestueshem i moralit. Asnjeri nuk ka te drejte te beje nje gje te tille. As politikanet e as mesuesit e shkollave shteterore nuk kane te drejte te vendosin p.sh. se nje kuptim natyralist e shekullor i moralit eshte i drejte dhe nje kuptim fetar eshte i gabuar apo vice-versa.
Sigurisht do te ngaterroheshim keq e do te futeshim ne nje rruge pakrye n.q.se do te pranonim secilin nga keto kuptime te moralit si te ishte i vetmi dhe i pakontestueshmi. Eshte plotesisht e mundur qe qytetaret ne nje

shoqeri pluraliste te konvergojne drejt nje kuptimi te caktuar te moralit i cili mund te jete mjaft i pershtatshem per qellime te caktuara publike por, njekohesisht duke mos perjashtuar kuptimet e tjera te moralit. N.q.se kjo gje do te ishte e mundur atehere edukimi qytetar ne pergjithesi do te kishte nje kuptim te caktuar per moralin, pa perjashtuar apo nenvleftesuar pikepamjet e tjera per te.
Një Mënyrë e Konceptimit të Moralit
Ne tashme e kemi nje mendim te caktuar rreth moralit i cili funksionon ne dobi te shoqerise. Kjo mund te jete nje menyre shume e pergjithshme dhe mjaft e njohur e konceptimit te moralit, bile per disa lexues kjo mund te duket si menyra me e thjeshte (qarte) por, eshte e rendesishme te thuhet se jo te gjitheve ju duket keshtu. Kjo tregon ate çka disa filozofe e kane quajtur "morali ne kuptimin e ngushte te fjales". Sipas tyre morali eshte nje sistem apo kontrolli i sforcuar ndaj sjelljes se njerezve, i cili sherben per te mbrojtur interesat e njerezve te tjere. Ky sistem funksionon duke kontrolluar devijimet e disa njerezve te cilat demtojne interesat e disa te tjereve. (Kete jua japim thjesht sa per te patur nje ide dhe jo si definicion teknik).
Njerezit mund te kene ide e mendime te ndryshme per moralin, te cilat ne natyrisht nuk mund ti trajtojme ne kete shkrim. E pare ne kuptimin e ngushte te fjales morali nuk tregon asgje per ate çka ju duhet te arrini ne jete, si duhet te jetoni, çnjeri duhet te jeni e as nuk te detyron te sillesh ne nje menyre te caktuar per sa kohe qe sjellja jote nuk demton te tjeret. Ne kete menyre funksioni i moralit eshte shume i ngjashem me ate te nje ligji kriminal, por menyra se si ai funksionon eshte shume me e thjeshte: ai nuk eshte i kodifikuar, nuk zbaton sanksione formale etj etj. Mund te themi se egziston kryesisht ne formen e ideve te perbashketa - ide te cilat jane pjese e mendimit publik te cilat trashegohen nga nje brez tek tjetri dhe te cilat sipas nevojes shpesh here mund te sillen ndermend ose mund tu referohemi kur flasim ose shkruajme.
Çfarë Gjuhe Duhet Përdorur ?
Ne librin tim: Vlerat, Virtutet dhe Dhuna; Edukata dhe Kuptimi i Moralit (Backwell 1999) kam thene shume me teper rreth konceptimit te moralit ne

sensin e ngushte te fjales, por kam folur edhe per faktin se çlloj gjuhe duhet perdorur per te qene sa me i qarte. Ndoshta menyra me e thjeshte per te treguar se çeshte morali ne kuptimin e ngushte te tij eshte te shprehemi me disa norma te caktuara d.m.th. receta te gateshme te cilat do tu tregojne njerezve çfare te bejne e cfare te mos bejne. Tek keto "norma" une fus edhe rregullat e parimet, megjithese midis ketyre te dyjave ka nje dallim mjaft te madh. Ne disa shkrime filozofike te koheve te fundit kjo lloj gjuhe eshte kundershtuar ne favor te nje gjuhe e cila i referohet vetive e cilesive personale ose "virtyteve". Perdorimi i gjuheve te ndryshme ben qe te nxirren konceptime te ndryshme te asaj se çfare eshte edukimi moral ne vetvete. Edukimi moral i cili perdor gjuhen e virtyteve kerkon qe njerezit te rriten e te jetojne duke patur disa interesa te caktuara dhe te jene te motivuar ne disa drejtime te caktuara, pra me nje fjale te jene njerez te nje tipi te caktuar. Edukimi moral i cili perdor gjuhen e normave kerkon qe njerezit ti njohin normat e ti respektojne ato pa u interesuar shume per ndjenjat apo motivimet e njerezve. N.q.se marrim shembullin te cilin une e kam trajtuar mjaft gjate ne librin e siperpermendur duke e thjeshtezuar ne maksimum do te thoja se eshte e rendesishme qe njerezit te mos jene te dhunshem. Edukimi moral qe perdor gjuhen e normave do te perpiqej ta parandalonte kete sjellje te dhunshme duke perdorur rregullin "mos ji i dhunshem", rregull i cili kerkon qe njerezit ti permbahen atij edhe atere kur ata duan te jene te dhunshem. Ndersa edukimi moral qe perdor gjuhen e virtyteve do te ishte mjaft i interesuar qe njerezit te mos jene te dhunshem, pra qe ata te mos kene ato motivime e ndjenja te cilat do ti shtyjne ata drejt dhunes.
Zgjatja e tepert e ketij debati do te me conte shume larg nga argumenti kryesor prandaj, me lejoni te them vetem tre gjera rreth tij. (l)Une mendoj se gjuha e normave ka nje fare prioriteti n.q.se flasim per moralin ne kuptimin e ngushte te fjales. Ky lloj morali funksionon kryesisht duke influencuar bile shpesh edhe duke e kufizuar sjelljen e njerezve. (2)Por nje moral i pare ne kuptimin e ngushte te fjales nuk mund te funksionoje plotesisht vetem duke perdorur gjuhen e normave. Dhe (3) ai eshte kaq shume i rrenjosur ne gjuhen tone te perditeshme saqe ne shpesh i referohemi cilesive te tilla personale si kurajua ose frika, ndershmeria ose mashtrimi, bujaria ose shpirtngushtesia etj. Prandaj çdo perpjekje per te detyruar moralin ne kuptimin e ngushte te fjales qe te perdore vetem gjuhen e normave nuk do te kishte jete te gjate.

Rezultati edukativ i ketij veshtrimi te shpejte mbi menyrat e ndryshme se si mund te flasim per moralin eshte se mesuesit me shume se çdokush tjeter kane nevoje te punojne (perdorin) te dy llojet e gjuheve dhe keshtu do te kene mundesi te shohin dallimet dhe te perbashketat midis ketyre te dyjave. Nderkohe per argumentin qe vijon lidhur me brendine e moralit ne kuptimin e ngushte te tij, une do te perdor gjuhen e normave duke qene i sigurt se kjo nuk do te jete e vetmja gjuhe qe do te perdoret ne diskutimet qe do te vijojne.
Një Moral në të Cilin Marrin Pjesë edhe Qytetarët
Perse kur flasim per edukaten qytetare fokusohemi tek morali ne kuptimin e tij te ngushte? E kam permendur edhe here tjeter se kjo nuk ndodh sepse ne kemi ndonje argument te forte per te si e vetmja menyre per te konceptuar moralin, por sepse njerezit ne nje shoqeri pluraliste duhet te pranojne se cfaredogje qe te jete moral apo pamvaresisht nga fakti se kush mund te quhet moral ai egziston si nje fenomen apo si institucion shoqeror. Idete morale egzistojne dhe ato perdoren ne diskutimet publike, duke perfshire ketu edhe bisedat edukative te dhena shpesh ne forme normash. (si p.sh.mos genje, mbaj premtimet, mos e merr ate qe seshte jotja, mos i bej keq te tjereve etj.) Dhe do te ishte e gabuar te mendohej se ide te tilla morale ndryshojne shume nga ajo çka bejne njerezit. Ja perse siç e permenda edhe me lart morali ne nje fare menyre kryen funksionin e ligjit.
Por çfare efekti ka tek qytetaret trajtimi i moralit ne kete menyre. Kjo menyre ben qe morali te jete i hapur per te gjithe dhe te gjithe te mund te influencojne ne te. I pare ne kete sens, pra nje moral ne dispozicion te diskutimit publik, ai nuk mund te jete i kufizuar ne kohe. Ky moral me kalimin e kohes ndryshon vazhdimisht, te pakten disa aspekte te tij. (Keshtu kemi shembuj te qarte te ndryshimeve ne fushen e sjelljes seksuale). Keto ndryshime mund te interpretohen sipas funksionit te cilit i sherben morali. Natyrisht shumica e qytetareve nuk influencojne personalisht ne kryerjen e ketyre ndryshimeve. E pare keshtu shumekujt do ti dukej se morali eshte si nje pengese per sjelljen personale, megjithese eshte fare e qarte se morali i sotem eshte mjaft i ndryshem nga ai i 50 vjeteve me pare. Dhe ne nje fare menyre eshte e natyrshme te ndodhe keshtu, pra njesoj si me ligjet. Por ligji eshte i ndjeshem ndaj ndryshimeve te cilat vijne si rezultat i disa proceseve te thjeshta e te prekeshme ne te cilat mund te kontribuoje çdo njeri .

Proceset e ndryshimit te moralit si institucion shoqeror, nuk ndryshojne shume nga ato te ligjeve, megjithese ato nuk jane shume formale (te institucionalizuara). Nje rol te rendesishem ne kete proces luan konsensusi. Morali si institucion shoqeror nuk mund te egzistoje pa te pakten nje minimum konsensusi dhe nuk mund as dhe te ndryshoje pa kete konsensus. Kur flasim per ligjet kemi te bejme me procese formale te cilat varen nga shumica e votave, ndersa ne rastin e moralit procesi i ndryshimit nuk eshte kaq i qarte e i prere. Per sa kohe qe egziston konsensus mbi disa norma te caktuara morale ato mbeten ne fuqi ,kur ky konsensus prishet atere edhe keto norma devijojne ne njeren apo tjetren ane ose zevendesohen me te tjera.
Dua te theksoj se kur them konsensus nuk nenkuptoj marreveshje apo pajtim me shumicen, por nenkuptoj te pakten idealisht nje pajtim me te gjithe. Mos eshte valle kjo nje ndrydhje morale per ne? Natyrisht jo. Morali si institucion ka nje plogeshti ne vetvete ose po te doni mund ta quani nje konservatorizem te brendshem. Megjithate ai ndryshon dhe procesi sipas se cilit behen keto ndryshime nuk ka pse te mbahet i fshehte. Njerezit mund te pyesin nese disa norma te caktuara i sherbejne akoma funksionit per te cilin jane krijuar. Ata mund te shprehin opinionet e tyre mbi kete çeshtje, mund te diskutojne per mbeshtetjen apo jo te disa normave ne situata te caktuara etj etj. Kjo gje ndodh vazhdimisht dhe nuk ka shume ndryshim nga menyra se si kritikohen dhe eventualisht ndryshohen ligjet. Ajo çka une dua te theksoj eshte se ky proces i cili ndodh, duam apo sduam ne, duhet te behet transparent dhe te perfshije sa me shume njerez qe te jete e mundur. Ne duam qe njerezit te shohin veten e tyre jo si subjekt te nje force te huaj te quajtur "moral" (mendim ky qe ngjall skepticizem e nihilizem); por si pjesemarres ne kete moral.
Përse Morali Duhet Marrë Seriozisht ?
Shkurtimisht ky ishte nje veshtrim mbi moralin i cili per mendimin tim duhet mbeshtetur e perdorur nga arsimi qytetar. Pa dyshim qe per kete do te lindin shume pyetje dhe ajo me e nguteshmja do te ishte: "Perse duhet ti kushtojme rendesi moralit? N.q.se morali ne nje shoqeri te caktuar per momentin me pengon mua qe te jetoj jeten ashtu si dua une, atehere perse une duhet ti kushtoj rendesi moralit e ta marr ate seriozisht? Perse duhet ti kushtoj rendesi, respekt dhe autoritet normave egzistuese kur une e kuptoj

mire se ato jane krijuar nga njerezit per te kufizuar apo penguar njerez te tjere?"
Une mendoj se pergjigja qe mund ti jepej kesaj pyetjeje do te ishte e ngjashme me pergjigjen e pyetjes se perafert se perse çdo njeri duhet te respektoje ligjin? Natyrisht jo çdo njeri i respekton ligjet dhe shume njerez i shkelin ato kur mendojne se kjo gje eshte ne favor te tyre, megjithate ne nje sistem demokratik (me gjithe mangesite qe ai ka) eshte e mundur qe çdo njeri ta ndjeje veten si pjese e shoqerise per te cilen jane hartuar ligjet dhe njekohesisht si pjesemarres ne hartimin e tyre. Ata njerez qe e ndjejne veten pjesetare te shoqerise jane te prirur ta marrin ligjin seriozisht. Mendoj se e njejta gje duhet thene per moralin si institucion shoqeror. Ka mundesi qe disa njerez ta ndjejne veten larg prej tij (moralit). Kjo gje ndodh kryesisht ne ato raste kur atyre u eshte dhene morali ne forme "tabletash" stereotipe e sidomos kur keto jepen nga njerezit me pushtet. Ne te njejten menyre ka mundesi qe disa njerez ta ndjejne veten si pjesetare te ketij morali, pavaresisht nga dyshimet apo polemikat qe mund te egzistojne. Keshtuqe qellimi i arsimit per te patur nje kuptim sa me te qarte te moralit nga ana e qytetareve duhet te jete i njejte me qellimin e arsimit per ti shpjeguar qarte qytetareve te vet se çeshte nje shoqeri demokratike d.m.th. nje shoqeri ku njerezit ta shohin veten si pjesetare te se teres dhe jo te perjashtuar prej saj.
Shenim
[1] Ne propozimin e koheve te fundit per qytetari ne Programin Nacional une shikoj pak te dhena se kjo do te arrihet. Ka mundesi qe kjo te realizohet nepermjet PSHE. Ne kuadrin e projektit PSHE ekziston nje fraze ne propozimin per fazat kryesore 3 dhe 4 ne fjaline e pare te tekstit per çdo Faze [brenda] ne kuadrin e arsyetimit moral. Ky eshte pjeserisht intrigues per arsye se ne secilin rast fraza duket te jete e sapo futur aty, pa ndonje shpjegim. Une nuk arrij te kuptoj perse ajo ndodhet aty; te cilen mundem ose s'mundem ta konfirmoj ne kete konference.

Përkthimi u mundësua nga Granti i Komisionit të Demokracisë të U.S.