Në prizmën e çështjes së miratimit të ligjeve te reja nga ana e Kuvendit të Kosovës, shtrohen vetëvetiu pyetje të caktuara në lidhje me përshpejtimin e zgjidhjes së problemeve pronësore-juridike të grumbulluara me dekada në Kosovë.Mos është rasti për autoritetet vendore dhe partitë politike edhe për një kohë të pacaktuar ta shtyjnë zgjidhjen e problemeve në lidhje me pronat?! Para se të zbatohet privatizimi në Kosovë a duhet autoritetet qendrore të bëjnë përpjekje që t'u kthehet pasuria pronarëve të mëparshëm, si një prej parakushteve të privatizimit të ekonomisë dhe integrimit të Kosovës në strukturat euro-atlantike dhe më vonë në Unionin Evropian?

Ky proces i njohur në shtetet e ish-bllokut komunist si riprivatizim (ku bëjnë pjesë deeksproprijimi, denacionalizimi dhe dekonfiskimi) duhet ta përfshijë edhe Kosovën,ku Kuvendi i Kosovës pa humbur kohë të mobilzohet në nxjerjen e ligjit për denacionalizim. Ndërsa sistemi gjyqësor në Kosovë duhet të angazhohet në implementimin e procesit të denacionalizimit dhe mënjanimit të pasojave të padrejtësive që u janë bëre pronarëve të mëparshëm.Kosovës së pari i nevojitet zhvillimi i procesit paralel të denacionalizimit dhe privatizimit,ku edhe njera edhe tjetra të përfshihen në agjendat e autoriteteve qeveritare vendore.Është e papranueshme që së pari të zhvillohet procesi i privatizimit e pastaj ai i denacionalizimit.Përvoja e disa shteteve -sidomos e Sllovenisë na mëson se duhej në fillim t'u rikthehej (t'u denacionalizohej) pasuria pronarëve të mëparshëm, e pastaj ajo që do të ngelte nga prona shoqërore të privatizohej në mënyrë që kërkesat e parealizuara në saje të denacionalizimit të mund të realizoheshin në saje të privatizimit të pronës shoqërore.

Prandaj, ndihma dhe përkrahja kadrovike e bashkësisë ndërkombëtare në këtë aspekt është e domosdoshme dhe e pa shmangshme.Por, për ne është një "pasqyrë e keqe" nga perspektiva e investitorëve potencial.Ata që dëshirojnë të investojnë në Kosovë,qëndrimin e vet nuk e krijojnë në bazë të lajmeve të shkruara ose të pashkruara,por ata vijnë këtu individualisht në teren për të shiquar dhe mbledhur informata çka kanë parë dhe ndëgjuar.Nuk është për tu habitur nëse ata i lëshojnë shpejtë planet e tyre në lidhje me investimet më parë të planifikuara, pikrisht për shkak të pasigurisë dhe çështjeve kontestuese pronsore-juridike.

lnvestitorëve të huaj më së shumti i intereson niveli i arsimimit të fuqisë punëtore,shprehitë e punës dhe prirjet e rrethit ndaj investitorëve të huaj dhe siguria ligjore. Mu në këtë aspekt autoritetet qeveritare duhet ta përqëndrojnë energjinë e tyre, e jo të merren me çfarëdo forume-konferenca dhe strategji madhore abstrakte.Nuk do të fitojmë asgjë nëse ndërkombëtarëve iu ankohemi,ata i presin edhe iniciativat tona,të cilat duhet të jenë gjithëpërfshirëse por edhe konkrete.Qeveria dhe departamenti i drejtësisë duhet ta aktualizojnë nëpermjet medijave çështjen e rikthimit të pronave duke përfshirë edhe përvojën e disa shteteve që kanë kaluar këtë proces të denacionalizimit.

Të gjithëve na është e njohur, se mungesa e qartësisë përkitazi me të drejtën e pronësisë për pronat në Kosovë është e përbërë nga një sërë incidentesh të konfiskimit masiv të pasurisë e cila ka ndodhur në të kaluarën nga ana e ish regjimeve serbo-sllave, qoftë për arsye etnike, apo për arsye tjera politike. Sidoqoftë, situata në Kosovë që nga viti 1989 ka lënë një trashëgimi të tërë të problemeve të pazgjidhura pronësore.

Sistemi i pronave filloj të shkatërrohet sidomos nga viti 1989 kur regjimi i egër i Beogradit kishte pruar në fuqi një sërë ligjesh diskriminuese të pronave. Si rezultat i kësaj, një numër mjaft i madh i shqiptarëve të Kosovës humbi të drejtat e tyre të posedimit ndaj pronave shoqërore, ku kohëpaskohe në shumë raste i jepeshin serbëve të Kosovës apo refugjatëve serb nga Kroacia. Si rrjedhojë e kësaj, shumica e shitblerjeve të pronave të cilat ndodhnin ndërmjet grupeve të ndryshme etnike gjatë kësaj periudhe ishin joformale (p.sh pa shënime ligjore) e cila rezultonte me një fakt se dosjet në lidhje me pronat dhe katastrat humbnin vlerën e tyre si dokumentacion i saktë në lidhje me këtë problematikë.

Siç dihet sistemi i pronave më në fund u shkatërrua si pasojë e ngjarjeve të periudhës së pas vitit 1998. Shkatërrimi dhe largimi i dosjeve të pronave nga ana e autoriteteve serbo-sllave e kanë bërë shumë të vështirë vërtetimin e pronësisë ndaj një prone. Lufta e cila pasoi rezultoi me një shkatërrim masiv të pronave, dhe në vitin 1999, me një dëbim masiv të popullatës shqiptare.

Në nëntor të vitit 1999 UNMIK-u themeloi Drejtoratin për Çështje Banesore dhe Pronësore dhe Komisionin për Kërkesa Pronësore dhe Banesore institucione këto të themeluara enkas për qëllim të zgjidhjes së kërkesave pronësoro-juridike sa i përket pronës banesore. UNMIK-ut iu nevojit gati një vit në mënyrë që t'i biej në fuqi Rregullat e Procedurës të këtyre dy institucioneve. Pa rregulla të tilla institucionet në fjalë nuk mund të ushtronin mandatin e tyre dhe si rezultat i kësaj kërkesat në lidhje me pronën banesore mbetën të pazgjidhura. Në nëntor 2001,administratori i Kosovës(PSSP-ja) nxorri Rregullat e Procedurës dhe të Dëshmisë të Drejtoratit për Çështje Banesore dhe Pronësore dhe Komisionit për Kërkesa Pronësore dhe Banesore duke siguruar në këtë mënyrë kornizën ligjore për veprimin e institucioneve në fjalë. Gjatë atij viti pas miratimit të rregullave të këtyre dy institucioneve pasoi edhe hapja e zyreve nga ana e DPÇBP-së në katër regjionet e Kosovës, të cilat pranonin shumicën e kërkesve pronësoro-juridike të parashtruara përderisa një numër i pronave banesore u vendosën nën administrimin e DPÇBP-së. Gjatë kësaj periudhe mekanizmi për mbrojtjen e të drejtave pronësore ishte larg nga të qenurit plotësisht funksional.Pritet që në këtë vit,ky institucion “kuazi-juridik” pasi që është duke u ballafaquar me një krizë të thellë financiare dhe shumica e aktiviteteve të saj do të pushojë.

Bashkësia nderkombëtare duhet ta kuptoj, se Kosova është një vend me një numër të madh të pronave të nacionalizuara,eksproprijuara,konfiskuara, shkatërruara dhe atyre të braktisura. Shumë prona kanë nga disa persona të cilat parashtrojnë kërkesë për vërtetimin e pronësisë, dhe vërtetimin i pronësisë së një prone është një detyrë tejet e vështirë. Duke marrur parasysh vakumin e krijuar ligjor dhe institucional, nuk është edhe aq befasuese të konkluidojmë se pse uzurpimet dhe ndërtimet e paligjshme janë aq të përhapura në Kosovë.

Megjithatë nëse gjithë kësaj i shtohet edhe fakti se kemi edhe paqartësi të mëdha në kuadër të ligjeve ekzistuese, dhe fakti se ligjet e zbatueshme të cilat janë pruar në fuqi para vitit 1989 janë krijuar në bazë të nevojave dhe interesave të cilat buronin nga ekonomia e kontrolluar, çdokush mund të përfundoj se nevojitet të bëhet një reformë e tërsishme ligjore në këtë drejtim.

Duhet të ceken edhe problemet të cilat burojnë nga korniza e tanishme ligjore në Kosovë,sidomos kur është në pyetje hierarkia e ligjeve. Rregullorja e UNMIK-ut 2000/59 shkakton konfuzion. Së pari, Rregullorja thekson se instrumentet subsidiare të Rregulloreve të UNMIK-ut kanë fuqi më të madhe ligjore se sa ligjet vendëse. Megjithatë, pyetja se çka kualifikohet si “instrumente subsidiare” është e hapur për interpretim, për shkak se nuk është e definuar me tekstin e kësaj rregullore. Së dyti, ajo thekson se ligjet të cilat kanë qenë në fuqi para 22 marsit 1989, kanë fuqi më të madhe ligjore ndaj atyre të cilat kanë hyrë në fuqi ndërmjet asaj date dhe datës kur është themeluar UNMIK-u më 12 qershor1999. A do të thotë kjo se janë të pavlefshme aktet ligjore – për shembull, shitblerjet e patundshmërive – të cilat janë kryer në pajtim me ligjin gjatë periudhës intervenuese? Së treti, ligjet në fuqi pas 22 marsit 1989, janë të zbatueshme nëse mbulojnë baza të reja ligjore dhe nëse nuk janë diskriminuese. Kjo përsëri ngrit edhe çështje të tjera, siç është çështja e interpretimit çka janë në të vërtetë këto (‘bazat e reja’).

Më 5 nëntor 2001 administratori i Kosovëes ja zgjati afatin për dorëzimin e kërkesave pronësoro banesore prej 1 dhjetorit 2001 deri më 1 dhjetor 2002 në pajtim me nenin 3.2 (a) dhe (b) të Rregullores së UNMIK-ut Nr. 2000/60. Zgjatja e këtij afati është pjesë e marrëveshjes së arritur nga PSSP-ja dhe qeveria e Republikës Federative të Jugosllavisë (RFJ) mbi ofrimin e sigurisë dhe garancave tjera për minoritetin serb në Kosovë. Sipas kësaj, në bazë të këtyre rrethanave kompetencat për zgjidhjen e kontesteve të pronësisë të parapara me nenin 1.2 të Rregullores së UNMIK-ut Nr. 1999/23 duhet t’i kthehet gjykatave të rregullta pas skadimit të afatit më 1 dhjetor 2002.

Prandaj,në këtë kontekst, në kohën kur tashmë autoritetet e bashkësisë ndërkombëtare haptas flasin per çështjen e statusit të Kosovës, qytetarët e Kosovës presin prej Kuvendit të Kosovës që t'i përshpejtojnë procedurat mbi nxjerjen e ligjeve të reja mbi denacionalizimin,mbi marrëdhënjet themelore juridike-pronësore, mbi qarkullimin e pasurisë së palujtshme, mbi tokën ndërtimore, mbi marrëdhëniet banesore, mbi bashkëpronësinë,mbi kodin civil, mbi procedurën civile- ligje të cilat gjykatave të rregullta do t'ju japin një mandat të gjerë dhe të sigurtë, për ta implementuar procesin e denacionalizimit, deeksproprijimit, dhe dekonfiskimit.Ky proces madhor nuk mund të realizohet pa u gjykuar lëndët pronësoro-juridike në pajtim me standardet më të avansuara të shteteve euro-perëndimore.