E shtunë 19.04.03 Situata aktuale politike,ekonomike dhe e sigurisë në Kosovë ze një vend tepër të rëndësishëm në punën e gjykatave.Presionet nga jashtë janë faktorë domethënës për të kuptuar llojet e kërkesave që vijnë para gjyqësorit, individët,grupet,autoritetet vendore dhe ndërkombëtare që vënë ligjin në lëvizje. A marrin gjyqtarët vendime të caktuara në varësi të erërave që fryjnë në opinionin publik? A i kushtojnë ata vëmendje të veçantë faktit nëse një çështje ndiqet nga një individ që ngrihet kundër një grupi të interesusr? Si mund të arrijmë që të kuptojmë shkaqet dhe pasojat që sjellin konfliktet sociale ndaj rendit gjyqësor të punës dhe marrjes së vendimeve?

Këto përbëjnë çështje të rëndësishme, për sa i përket,ndikimit të faktorëve të mjedisit mbi vendimet gjyqësore.Para gjykatave të rregullta në Kosovë ekziston problemi i ngarkesës së çështjeve.Por, të mos harohet se këtu gjykatat janë njëherit edhe ndihmëse të dialogut politik dhe të proceseve për ndërtimin e politikës të institucioneve vetëqeverisëse.Mirëpo, duhet cekur se në Kosovë ekziston një qëndrim instrumental ndaj gjykatave, një pamje varësisht prej personave të cilit komunitet i takojnë.Disa palë po mundohen të përpiqen që ta përdorin gjykatën si pjesë e një strategjie të caktuar për t'u marrë me ndryshimet që ndollin ose për të ndikuar në njëfarë mënyre në zhvillimin e tyre.

Në një anë, në kohën kur duhet të ringjallet ekonomia kosovare,të bëhet privatizimi i ndërmarrjeve shoqërore,në anën tjetër përkeqësohet gjendja e sigurisë, ku edhe vetë çështjet gjyqësore shtohen edhe më tepër mu për shkak të paraqitjes të këtyre dukurive kriminale.Paraqitja e akteve të dhunës edhe më tepër e prish imazhin e Kosovës përball investitorëve të huaj.Për shembull, në qoftë se veprimtaria e një gjykate në Kosovë stërngarkohet nga paditë për zgjedhjen e çështjeve pronësoro-juridike,nga paditë për vjeljen e detyrimeve dhe tash edhe nga paditë penale, atëherë ekonomia lokale do të ndodhet në një gjendje edhe më të keqe,sepse investitorët do të jenë të painteresuar ta plasojnë kapitalin e tyre në këto treva.Prandaj, kjo është një provë e rëndësishme që duhet të nxjerret në pah roli i gjykatave dhe mënyra e përdorimit të tyre për t'i përforcuar marrëdhënjet ekzistuese të pushtetit poloitik-ekonomik të UNMIK-ut në një anë dhe institucioneve legjitime vendore në anën tjetër.

Është krijuar një përshtypje se në Kosovë nuk funksionon hierarkia gjyqësore.Cili grup gjykatash meriton vëmendje? Vendi më i qartë nga ku mund të nisemi është Gjykata Supreme e Kosovës- vendimet e së cilës arrijnë shkallën më të lartë të vëmendjes, ka një fuqi të jashtëzakonshme dhe të gjërë ndikimi,e cila themelon parime,udhëzime ose vërejtje gjyqësore.Pse hesht Gjykata Supreme e Kosvës?A duhet çelësi të kërkohet jashtë sistemit gjyqësor?! Deri sa vazhdon vakumi juridik ekspertët vendor gjejnë mënyra që t'i senzibilizojnë çështjet nga lamia gjyqësore.Prandaj, edhe qytetarët e Kosovës e përshëndesin punën dhe angazhimin e Këshillit për Mbrojtjen e të Drejtave e të Lirive të Njeriut, e cila prej datës 25 deri më 27 prill do ta mbajë Konferencën rajonale për punën e funksionimit të sistemit gjyqësisë në Rajon.Tash ka ardhur koha t'ju ndëgjohet zëri i ekspertëve tanë vendor si prsh.:të Zejnullah Grudës,Nekibe Kelmendit,Fatmir Fehmiut,Rexhep Haxhimusës,Ejup Sahitit,Osman Kadriut,Luan Omarit,Ilir Pandës etj.

Të bashkëpunosh me organet e gjyqësisë dhe policinë kundër kriminalitetit dhe formave tjera të dhunës është nder dhe gjest patriotik ndaj Kosovës.Në Kosovë ende ekzistojnë krimet mbi baza etnike,por ato janë reduktuar dukshëm në krahasim me vitet e mëparshme.Sipas të dhënave të Komisarit të policisë së UNMIK-ut, Stefan Feller, vetëm vitin e kaluar në afro 400 kontrolle policia ka arritur të shpëtojë 1800 gra,të cilat janë dyshuar të kenë ushtruar prostitucionin,janë arrestuar 280 makro,kundër 90 personave janë ngritur aktpadi.Vitin e kaluar ka pasur 68 vrasje,106 rrëmbime dhe 64 tentim rrëmbime,114 dhunime,ndërsa janë regjistruar 463 sulme serioze dhe 365 plaëkitje.Në mesin e të vrarëve janë 60 shqiptarë,6 serbë dhe 2 të nacionaliteteve tjera.Ndërsa për vrasje janë arrestuar 43 shqiptarë dhe 2 serbë.

Çka tregojnë këto të dhëna të mësipërme?! Qëndrim i përgjithshëm është se ligji pasqyron shoqërinë. Në këtë drejtim, ligji dhe institucionet në Kosovë njëherit pasqyrojnë në mënyrë të drejtpërdrejtë edhe shoqërinë kosovare,ndërsa raportet brenda komuniteteve shkaktojnë në mënyrë të pashmangshme ndryshime në ligje dhe në veprimtarinë që kryhet nga gjykatat.Prandaj, sistemi gjyqësor në përgjithësi ndikohet nga raportet, ndryshimet dhe fërkimet që ndodhin në shoqërinë kosovare.

Kërkesat për shërbime gjyqësore zmadhohen me zhvillimin e shoqërisë kosovare,por për shkak të zgjerimit të nevojave, gjykatat mbingarkohen dhe bëhen më pak të afta që t'i përgjigjen numrit më të madh të paditësave të mundshëm.Ligjet dhe rregullat procedurale që po përgatiten për t'u miratuar po bëhen më të ndërlikuara dhe konfuze për qytetarët e zakonshëm.Shpenzimet e euros-€ që lidhen me paraqitjen në gjykatë ngrihen në mënyrë automatike me shpenzimet për informim dhe zvaritjet e kohës.Në këtë mënyrë çmimi i gjykimit të një konflikti prek jo vetëm aftësinë e njerëzve për t'u futur në sistemin gjyqësor,por zvoglon interesin për t'ju drejtuar gjykatës.Pra shpenzimet e mëdha krijojnë pengesa që e bëjnë sistemin gjyqësor praktikisht të pamundur për ato palë që nuk mund t'iu
sigurojnë burimet e nevojshme dhe për shumë persona të tjerë që e kanë këtë mundësi,sistemi gjyqësor bëhet jo tërheqës.

Shoqëria kosovare do të përballet me shumë paradokse dhe të gjithë neve do të na shtyejë që të mendojmë, se gjykimi përbën, në mënyrë të pashmangshme,një shkathtësi që kërkon nga secila palë të grumbullojë mjetet e nevojshme dhe të përdori sistemin juridik me qëllim që të krijojë avantazhe strategjike dhe të mbrojë një grup interesash vis-a-vis kundërshtarit.Deri sa po përballemi me mungesën e euros,në fund të fundit ?të kamurit? do të fitojnë ndaj më pak të fuqishmëve ?të skamurit? sepse ata i përdorin gjykatat për sigurimin e këtyre rezultateve.Të paktën le të shpresojmë se Konferenca rajonale për punën e funksionimit të sistemit të gjyqësisë do të jetë në anën e të skamurve.