Washington DC; Capitol Hill: Fundjavën e kaluar më 30 Tetor 2003 në kryeqytetin amerikan, Washington DC - në ndërtesën e kongresit e të senatit amerikan "Capitol Hill", sallën e komitetit për mardhënje te jashtme "Rayburn House Office Building" dëshmuan përfaqësues të shqiptarve nga Mali i Zi në një Seancë Dëgjimi. Senaca ishte organizuar prej Ligës Qytetare dhe dy kongresmenëve, të Kalifornisë, anëtar të shquar të Kongresit, në Komitetin për Marrëdhënie Ndërkombëtare, Tom Lantosh, e kongresmenit Dana Rohrabacher, mbështetës të njohur dhe përkrahës të fuqishëm nga SHBA-s, të çështjeve shqiptare. Nga pala shqiptare dëshmuan në kryeqytetin amerikan: Nail Draga, mësues dhe ish president i Shoqatës së Artistëve dhe Intelektualve, shqiptarë në komunën e Ulqinit, Anton Lacaj, profesor në Mal të Zi, këshilltarja e çështjeve Ballkanike, Shirley Cloyes, Xheladin Zeneli, ish antar i parlametit malazes dhe Presidenti i LQSHA, ish kongresmeni i Nju Jorkut Xhoseph J. DioGuardi.

Shkallëzimi i problemeve dhe shkelja sistematike, e lirive dhe të drejtave të shqiptarve, në trojet e tyre në Mal të Zi, kohët e fundit, vazhdon të ndodhet në qëndër të vëmëndjes, të Ligës Qytetare Shqiptaro - Amerikane. Liga Qyetetare, me mbështetejen dhe përkrahjen e bordit të saj, nëpërmjet miqëve të saj në ligjëvënsin amerikan - Kongresin Amerikan, ka mundur t'a ngrejë zërin e saj në Uashington, për të tërhequr vëmëndjen Administratës, që ajo të përqëndrohet më shumë, e të vëzhgojë më me përgjegjësi, zhvillimin e ngjarjeve në këtë republik federale. Pasi, siç tregoj dhe dëshmia, e së enjtes, në Capitol Hill, Shqiptarët e Malit të Zi, thanë; se të drejtat e tyre arsimore, gjuhësore dhe ekonomike mohohen dhe se ata trajtohen si qytetarë të dorës së dytë në këtë republik federale. Dhe më kryesorja është të tregojë se ngjarje të tilla janë të afta për të treguar para amerikanëve, diskreminin etnik, në këtë republik të shtetit të ashtuquajtur Sërbi Mali i Zi (SMZ).

SEANCA DËGJIMORE: "TË DREJTAT E NËPËRKËMBURA TË SHQIPTARVE NË MAL TË ZI"

Tom Lantosh, kryesuesi i kësaj seancë dëgjimore, e hapi seancën e dëgjimit, duke paraqitur një përmbledhje të shkurtër të gjëndjes së shqiptarve, në Mal të Zi, nxjerr nga konkluzionet e tija prej vizitës së fundit, që i bëri ai dhe delgacioni i LQSHA-s, që e shoqëroi atë, në shtator, Malit të Zi. Ai, tha në seancën, e së enjtes, se gjatë vizitës në Ulqin, Anën e Malit, Krajë dhe Tuz, në muajin shtator, kishte takuar shumë shqiptarë "të cilët ishin inteligjentë dhe kompetentë dhe në asnjë mënyrë nuk e meritojnë statusin e qytetarëve të klasit të dytë që u imponon qeveria". Nga ana e tij, zoti Lantosh, iu përgjigj disa pyetjeve në këtë dëshmi duke thënë se edhe hungarezët e Vojvodinës dhe serbët e Bosnjes, mund të përdorin librat e tyre të shtypur në Hungari ose në Serbi. Nuk ka arësye, tha ai, se përse shqiptarët e Malit të Zi të mos kenë libra në gjuhën shqipe të shtypur qoftë në Kosovë apo në Shqipëri.

Lantosh, ftoi më pasë të flas rreth gjëndjes së shqiptarve në Mal të Zi, professor Nail Dragën, përfaqësues i shqiptarve nga këto troje. Nail Draga, arsimtar dhe ish kryetar i Shoqatës së Artistëve dhe Intelektualëve në Ulqin, tha në seancë se shqiptarët kërkojnë ndryshimin e statusit të tyre në të gjitha fushat:

"Kërkojmë një avancim të statusit të shqiptarëve, që shqiptarët të jenë qytetarë të barabartë në aspektin kombëtar si qytetarët e tjerë në mal të Zi. Por këtu ekziston një paradoks shumë i madh për arësye se edhe kushtetuta aktuale e Malit të Zi, ua garanton të drejta shqiptarëve, por është ky staf qeveritar i cili nuk i realizon ato në praktikë. Problemi qendron se nuk ekziston kurfarë vullneti politik i qeverisë malazeze, që shqiptarët të jenë të barabartë me të tjerët në aspektin kombëtar." Këtu, mund të përmend komunën, e Ulqinit, ku nuk ka interesa të Qeverisë, për sa i përket ivestimeve. Drejetorët e shkollave, të të gjitha cikleve, vendosën nga Qeveria republikane, pa marrë parasyshë përbërjen etnike të popullsisë. Forcat ushtarake janë të pranishme në të gjithë brezin kufitar, Megjithse, ka pasur kërkesa nga popullsia shqiptare, për qeversijen lokale, për ndryshime, ajo është njëlloj qeverisje bollshevike e pandryshuar. Gjërat atje mundohen të zgjidhen me mentalitetin bollshevik. Një pengesë e madhe është duke u krijuar për ndërtimet e shkollës në Tuz, ku Qeveria republikane megjithse premton, nuk po e ndërton shkollën nën preteksin se nuk kanë para, duke bërë kështu një diskriminim midis ndërtimeve në vendet sërbomalazese dhe tek shqiptarët.

Dua të them para jush se atje ka një paradoks lidhur me Qeverinë, se ndërsa ajo i pranon të gjitha problemet e shqiptarve para opinonit ndërkombëtar, ndërsa në praktikë vazhdon me avazin e saj. Ata duke marr parasyshë këto të dhëna i kanë konsumuar të gjitha mundësite për dialog. Parandaj mendoj që të drejtat tona kombëtare duhet të realizohen vetëm nën ndikmin e faktorit ndërkombëtar; ku Shtetet e Bashkuara të Amerikës duhet të luajnë rolin kryesor në zgjidhjen praktike të të drejtave të shqiptarve në Mal të Zi. Vetëm në këtë mënyre mund të bëhen ndryshime pozitive dhe thelbesore ashtu si në vendet e tjera në botë me përbërje multietnike, ku të gjitha etnitetet në pakicë dhe shumicë jetojnë si të barabarte.

Anton Laçaj, arsimtar nga Mali i Zi, tha se më lejoni të nderuar kongresmen t'iu sjell në fillim faleminderimet tona, drejtuar kongresmenit Tom Lantosh për vizitën e bërë para disa muajve në Mal të Zi. "Dua të theksoj me këtë rastë, tha ai, se në të gjitha strukturat republikane, prej drejtorve e deri tek ndërtimet kanë një ndryshim të madh midis atyre shqiptare, e jo shqiptare. Kështu, ata bëjnë ndërtime në truallin e shqiptarve, pa marr lejen e shqiptarve pra, të pronarve ligjitim. Vitet e fundit agro-kompania "10 Korriku", në vreshtat e shqiptarve dhe me gjith protestat e popullsisë shqiptare, ndërtoi pallate për puntorët e kësaj kompanie në këtë truall. Shqiptarët po diskriminohen, po detyrohen të shpërngulen, po u konfiskohen tokat dhe po asimilohen, tha ai.

Një tjetër problem, sipas, tij mbetet në sektorin e arsimit republikan. Tekstet shkollore janë skandaloze, të gjitha janë bërë me përkthim nga gjuha sllavenë shqip. Të gjitha mbas përkthimit, janë të deformuara qëllimisht, pra kanë probleme materiale, pa folur për gabime gramatikore. Pershembull, një mësimdhënës i gjuhës së huaj, për shembull i gjuhës angleze, u jep gjuhën angleze nxënësve shqiptarë, përmes gjuhës sllave, në një kohë që nxënësit shqiptarë nuk e njohin fare gjuhën sllave. Pra, të mësosh një gjuhë të huaj, përmes një gjuhe tjetër të huaj. Në këtë kontekst, ai shtroi pyetjen, se si ka mundësi që një sllav të përkthej në shqip më mirë se një shqiptar?

Prishja nga ana sturkturore ka filluar prej kur Qeveria malazese filloi të ndërtoje lagje satelite në tokat e shqiptarve. Shkollat e shqiptarve, siç u thashë në këtë zonë, janë në gjëndje skandaloze, shihni gjëndjen reale të këtyre objekteve të cilat janë krejtëshit të papërshtatëshme për të vazhduar mësimin e nxënësve shqiptarë në këto troje. Në të njëtën kohë kur në Podgoricë dhe Nikshiqi, përkatësisht atje ku banon popullata sërbomalazese, shkollat janë në gjëndje mjaftë të mirë dhe ndërtohen shkolla moderrne. Jam plotësisht i mendimit se "në rast se në Mal të Zi të drejtat e shqiptarve nuk zgjidhen në bazë të konventave ndërkombëtare, ato do të vinë gjithë duke u rënduar" mendon Anton Laçaj, arsimtar nga Mali i Zi.

Pjesa e dytë e senacës Dëgjimore iu kushtua dëshmive të zotit Xheladin Zeneli ish anatar i parlamentit të Malit të Zi dhe këshilltares për çështjet ballkanike Shirley Cloyes

Xheladin Zeneli, ish paralamentar në parlametin e parë të Malit të Zi, ndër të tjera tha: Në të gjitha vendet ku popullsia shqiptare është në përqindje shumë më të madhe se ajo sërbo-mlazese, shqiptarët janë të diskriminuar nga rregjimi serbomalazes. Dhe, kjo për mendim tim, tha ai është rritur në mënyrë të veçante qe nga viti 1998. Shqiptarët, ndërkohë tha Zeneli, në Mal të Zi akuzohen nga rregjimi serbomalazes dhe si irrendetistë e separatisë për të justifikuar pranine policore të pushtetit diskriminues në trojet shqiptare në Mal të Zi.

Një formë e till është përdorur pikërishtë kur ata janë munduar të shkatërrojnë edhe moralin dhe indetitetin tim, ndaj unë si antar i parë i paralmentit të parë me shqiptarë në atë republike u detyrova të largohem. Qeveria e Podgoricës, me president Miomir Bulatoviq dhe kryeministër Milo Gjukanoviq, e filloi qeverisjen me një mesazh të ri, me represion politik ndaj popullsisë shqiptare. Unë, vetë kamë qëndruar disa herë i ndaluar nga policia, sepse, me megafon u bëja thirrje shqiptarve, të votonin për partinë tonë. Këto dhe shumë shëmbuj të till besoj se tregojnë në "thonjëza" sesa të drejta dhe liri, kanë shqiptarët në Mal të Zi.

Ndërsa, për këshilltaren e çështjeve Ballkanike, Shierly Cloyes - Dioguardi: komentet e kongresmenit republikan të Kalifornisë Dana Rorhchbaker në këtë dëshmi janë shumë të rëndësishme. Cloyes, në mënyrë të përsëritur nguli këmbë se në Mal të Zi, po ndodh një spastrim etnik i heshtur. Është shumë rëndësishme, tha Cloyes, që të gjithë të lexoni librin që shkruan mbi masakrën në Tivar "Viktimat e Tivarit". Pasi, që kjo lloj masakre e racisimi diskriminues ndaj shqiptarve ndihet edhe sot në Mal të Zi.

Më duhet të nënvizoj tha zonja Cloyes DioGuardi, një fakt të rëndësishëm: Italia thuhet se është duke parë mundësine që gjuhën shqipe t'a vendosë gjuhë të dytë zyrtare, në këtë vend në propocion me pupollsinë. Ndërsa, në Mal të Zi kjo mundësi ende nuk egziston. Dhe ajo që është e pa besueshme është se atje Qeveria republikane bën një propogande fallse.

Xhoseph J. DioGuardi bëri një ndërhyrje interesante mbi atë që DioGuardi e quajti edhe antishqiptarizmin malazes në këtë republike federale. Në Mal të Zi, veçse se shqiptarët e Kosovës u çliruan nga SHBA-s, shiten rrugëve të Podgoricës kaseta me këngë folklorike anti-amerikane. Një kopje është edhe kjo që unë e kam sjell këtu, pikërishtë si një dëshmi, ku në tekstin e saj ka urrejtje të madhe për Shtetet e Bashkuar të Amerikës deri aty sa thuhet se "11 shtatori ishte fitore e Bin Ladenit dhe ne do t'ua bëjmë më keq se Bin Ladeni". Kopjen e kësaj kasete po ua dorezoj juve ta verifikoni me orgjinalin e përkthyer në anglisht.

PËRFUNDIMI: TË DREJTAT E LIRIT E SHQIPTARVE NË MAL TË ZI TË NËPËRKËMBURA

Ky realitet për të cilin dhe po aplikojne malazeset, thonë shqiptarët nuk njihet, sepse gjatë konfliktit ballkanik në Mal të Zi nuk pati ndonjë luftë e armatosur. Shqiptarët janë të shqetësuar se nëse ky realitet vazhdon pas disa dekadash në Mal të Zi nuk do të ketë më shqiptarë. Në këtë kontekst për herë të parë, problemet e të drejtave për shqiptarët e Malit të Zi u paraqitën në një seancë dëshmish të organizuar nga grupi i Dhomës së Përfaqësueve për çështjet e të drejtave të njeriut e Marrëdhenjet me Jashtë.

Këto çështje, të cilat u shtruan në këtë dëshmi, tha në mbyllje, shefi i stafit të kongresmenit Lantosh, zoti King janë një sinjal për Qeverinë e Beogradit dhe të Podgoricës. Kongresi është në dijeni dhe po e vëzhgon me kujdes situtën në Mal të Zi dhe të gjitha konkluzionet në mendojmë t'ua parashtrojme autoriteteve sërbo-malazeze dhe Kongresit Amerikan për shqyrtim.

Ndërsa shqiptarët e Amerikës të udhehqur në këtë fushate nga Liga Qytetare Shqiptaro-Amerikane në mbrojtje të lirive dhe të drejtave të shqiptarve në Mal të Zi, arriten që me këtë dëshmi te tingëlloje fuqishëm edhe si një thirrje tek Shtetet e Bashkuara të Amerikës që të mos mbështesin pranimin e Serbisë dhe Malit të Zi në BE ose në NATO në rast se nuk njihen dhe nuk respektohen të drejtat e shqiptarëve në Mal të Zi.