Fillimi i shekullit

1.
Do të ketë, brenda këtyre ditëve intepretime të ndryshme se kush e vrau Zoran Gjingjiqin, kryeministrin e parë të Serbisë pas Milosheviqit. Besoj se brenda teorive të ndryshme të konspiracionit nuk do të jetë lehtë të plasohet interpretimi im, e ai është se Gjingjiqin e vrau Serbia. Ai ishte njeri kyç në rrëzimin e Milosheviqit nga pushteti, dhe njeri kyç në vendosjen e një rendi pas Millosheviqit, duke shkuar hap pas hapi në largimin e njerëzve të ish-pushtetit, duke filluar prej dorëzimit të vetë autokratit në Hagë. Ky rend prodhoi një gjendje të re në Serbi. U largua Milosheviqi por nuk u larguan njerëzit që e përkrahen idenë e tij, e ata ishin shumica. Shumica që bërtiste se do gjak kroati, boshnjaku a shqiptari, apo shumica që heshtazi e përcillte këtë ngritje të fashizmit serb. Shoqëria serbe, me dinamikë fashizmi për më shumë se dhjetë vjet, përnjëherë gdhiu, në tetor të vitit 2000 me mundësinë që më në krye të saj të mos jetë Milosheviqi, apo një ideologji që propagon luftën për territore etnike. Kjo gjendje nuk ndihmohet as me ligjet e fizikës. Nuk ka kalim të menjëhershëm prej fashizmit në demokraci. Një trup që lëviz me një shpejtësi nuk mund të ketë ndalje të plotë në vend. I nevojitet hapësirë dhe kohë për t’u ndalur. Në këtë hapësirë dhe kohë gjendej Zoran Gjingjiqi, dhe e pësoi.

2.
Vrasja e kryeministrit është maja ilustrative për gjendjen në shoqërinë serbe. Kjo shoqëri ballafaqohet me të tri rrafshet e kohës. Ekziston një dosje e gjatë e ballafaqimit me të kaluarën. Serbia e sotme nuk bëri përpjekje sado serioze për të parë se ç’ndodhi në dhjetë vitet e fundit në ish- Jugosllavi, si ishte i mundur gjenocidi i inspiruar nga Beogradi. Në rrafshin e së tashmes, për Serbinë vazhdonin të mbeteshin të hapura çështjet e sovranitetit të saj të jashtëm: a do të jetë apo jo shtet i pavarur, si do t’i rregullojë marrëdhëniet me Malin e Zi e Kosovën, dhe si të bëhet krejt kjo duke u përpjekur të sanohen pasojat ekonomike e politike e dhjetë vjet stagnimi apo degradimi shoqëror. Të mos flasim për të ardhmen: perspektiva evropiane e tërë rajonit ishte pak më e largët për Serbinë, me të gjitha telashet që i kishte. Politika e Gjingjiqit ishte e projektuar që të mos merrej shumë me të kaluarën, posaçërisht ngase në anën e errët të kësaj të kaluare kishte marrë edhe vetë pjesë, duke ngrënë mish kau me prijësin e serbëve të Bosnjës, Karaxhiqin, përderisa forcat serbe gjuanin me topa popullatën civile në Sarajevë. Ishte gjithsesi e përqendruar në të tashmen, duke dashur të forcojë vijën e vet për shtet të pavarur serb, duke arritur marrëveshje me Malin e Zi, përjashtuar Koshtunicën nga funksionet publike dhe inicuar çështjen e Kosovës. Dhe kishte projeksion të së ardhmes, me një orientim, së paku pro-forma evropian. Atentati kundër tij vetëm dëshmon se sa vështirë është të merresh, qoftë edhe sipërfaqësisht me problemet e Serbisë së sotme.

3.
Nga perspektiva e vetë Gjingjiqit, dhe në formë paradoksale, vrasja e tij konfirmon formën e të vepruarit. Kur unë e njoha në vitin 1989 kishte frizurë me bisht kali dhe një vath në vesh. Analizonte në formë brilante shkatërrimin e ardhshëm kushtetues të Jugosllavisë komuniste dhe angazhohej për një proces demokratik. Me të ecur të kohës, u bë bashkëbisedues dhe pjesëmarrës në marrëveshje të fshehta me shumë njerëz, prej Milosheviqit e deri te njësitë speciale të njohura për vrasje në Kroaci, Bosnjë e Kosovë. Prej bindjeve demokratike kaloi në ato të pragmatizmit të përditshëm: çfarëdo aleati është i mirë për qëllimin. Qoftë ai liberal-demokrat, shkrimtar, vrasës apo kontrabandist me cigare. Si kryeministër, kishte kombinuar bindjen e tij pro-evropiane me pragmatizmin e të vepruarit me çdokë, dhe çdokund. Vazhdonte me një dualitet: do të mund të zhvillonte njëkohësisht bisedë të thellë intelektuale dhe bisedë biznesi që i afrohej skemave kontrabande. Duke përfunduar jetën kështu, vetëm sa vërtetoi se në konstelacionet e tanishme në Serbi, me gjithë kompromiset e bëra, dhe larg imazhit të një demokrati e më afër të një njeriu që bën pakte me dreqin, megjithatë nuk do të kënaqte Serbinë.

4.
Kosova nuk do ta ketë lehtë pas vrasjes së Gjingjiqit. Ai këto ditë u bë personazh negativ në jetën tonë publike për shkak të një ofensive të paramenduar mirë, nga perspektiva e tij, për nxjerrjen e çështjes së Kosovës në favor të interesave të Serbisë. Problemet që ai i nxori, përkundër interpretimeve që i bëri, megjithatë, kishin tumirje të heshtur në kancelaritë botërore, dhe në disa qarqe në Kosovë. Por, shkuarja e këtillë dramatike e Gjingjiqit nuk do të thotë stabilitet, as për Serbinë e as për Kosovën apo ndonjërin prej fqinjve të Serbisë. Për një kohë të gjatë, Serbia do të ballafaqohet me transformimin e brendshëm dhe për një kohë të gjatë Serbia nuk do të jetë vend stabil. Në vend të stabilitetit, Serbia do të konsumojë jostabilitet, e madje këtë do ta eksportojë, pikësëpari në Kosovë. Së pari nëpërmjet të serbëve të Kosovës e pastaj edhe nëpërmjet të marrëdhënieve me UNMIK-un e Kosovën në tërësi, Serbia nuk do të jetë një partner i shëndoshë, për marrëveshje.