BRUKSEL, BERLIN, 9 QERSHOR - Krishterimi pa dyshim ka pasur rolin vendimtar në krijimin e vlerave të sotme evro-perëndimore. Por sot, pas zhvillimit kaq të madh të teknologjisë dhe shkencës, ky religjion, i cili ka pasur aq ndikim në formimin e vetëdijes shoqërore moderne, nuk ka më ndonjë rol në jetën e përditshme të njerëzve. Evropa Perëndimore sot ka hyrë në një fazë, të cilën disa teologë e quajnë “fazën postkristiane”, sepse manifestimi i fesë në Evropë më nuk është aq shumë i dukshëm. Kishat e vjetra katolike nëpër Evropë janë të zbrazëta, në to hynë më shumë turistët japonezë me fotoaparate në duar e krahëror sesa besimtarët katolikë. Me një fjalë, kishat mbushen përplot, vetëm dy herë në vit: për festat e Pashkëve dhe Kërshëndellave! Në shumë vende të Evropës, sidomos në ato që kanë arritur nivel më të avancuar të modernizimit siç janë Holanda, Belgjika, Danimarka e Suedia, të rinjtë vështirë e dinë se të çfarë religjioni janë, madje është turp të pyetet një gjë e tillë, e nëse pyesni, nuk duhet të habiteni nëse të rinjtë nuk do ta dinë ose edhe do ta injorojnë atë “nivel” bisede. Përjashtim bëjnë shoqëritë më konservative siç janë ato në Gjermani, Britani të Madhe, Greqi, Itali ose Spanjë. Kisha katolike, si institucioni dominant fetar në vendet e Bashkimit Evropian, për shkak të nurmit më të madh të besimtarëve, e ky numër i katolikëve do të rritet pas zgjerimit edhe më shumë sepse shumica e shteteve që hyjnë në BE janë me shumicë katolike, e kjo ende vazhdon të ketë ndikim në shtet. Edhe pse shteti e kisha janë të ndarë, zëri i Kishës gjithmonë dëgjohet dhe mirret parasysh. Por, duhet pranuar po kështu që edhe ndikimi i kishës po venitet dalngadalë. Për shembull, edhe pse janë bashkuar të pesë religjionet e mëdha: Katolicizmi, Protestantizmi, Islami, Ortodoksizmi dhe Judazimi, nuk kanë mundur ende të bindin Konventën Evropiane që në Kushtetutën e ardhshme të BE-së të figurojë edhe Zoti. Sot, Evropa dëshiron ta shohë vetën si një vend liberal, ku e drejta e individit është e patjetërsueshme, ku askush nuk ka të drejtë t’i imponojë askujt asgjë, ku normë e përbashkët morale mbi të gjitha është ligji. Në bazë të kësaj gjithkund në Evropë garantohet edhe liria e shprehjes së besimit fetar dhe mundësia e manifestimit të traditës dhe religjionit. Pasi që Evropa është një gërshetim i traditave të ndryshme, edhe pse për bazë kanë civilizimin kristian, ekzistojnë praktika të ndryshme të mënyrës se si mësohet feja në shkolla, e në shmicën e shkollave evropiane feja mësohet.

Në Holandë dhe në Belgjikë mësohen të gjitha fetë

Belgjika është një shtet dominant katolik. Kisha katolike si institucion ka ende ndikim të madh në shoqëri edhe pse katolicizmi si fe ka gjithnjë e më pak ndikim në jetën e përditshme të njerëzve. Nëse për diçka çmohet katolicizmi në Belgjikë atëherë është për shkollat katolike që janë më të mirat, por edhe më të shtrenjtat. Në Evropë këto shkolla kanë certifikatat shtetërore, janë shkolla të përgjithshme sikur të gjitha shkollat, por në to mësohet feja. Kjo është çështje e zgjedhjes personale. Para se të regjistrohen fëmijët në shkolla, atyre u tregohet e shpjegohet se çfarë shkollash janë ato, e ata pastaj vendosin nëse do t’i dërgojnë fëmijët në to apo jo. Në këto shkolla mësimi i fesë është i obliguar, por gjatë mësimit të katolicizmit nuk bën të sulmohen a denigrohen fetë e tjera. Ka madje shumë raste kur edhe pjestarët e komunitetit musliman i dërgojnë fëmijët e tyre në shkolla të tilla. Në shkollat publike, si në Belgjikë që është dominante katolike ashtu dhe në Holandën e përzier, mësohen të gjitha fetë, por po ashtu në bazë të përzgjedhjes. Nxënësve, pos mësimit të rregullt të përbashkët, u ofrohet të mësojnë njërin nga religjionet, krishterimin, judaizmin apo islamin, ndërsa ata që nuk dëshirojnë ta zgjedhin asnjëren prej tyre u ofrohet lënda e “moralit laik” apo “Etikës”, ku mësohet ngapak nga secili religjion dhe historia e civilizimeve. Në të gjitha këto shkolla të gjithë nxënësit nxiten të respektojnë të gjitha religjionet, madje kur ka festa islame fëmijët e këtij besimi sjellin dhurata dhe festojnë në shkolla bashkarisht. Në shkollat evropiane ku është i obliguar mësimi kristian. Shpeshherë mësimi apo dreka fillojnë me lutje, dhe nga këto lutje janë të liruar ata fëmijë që nuk i përkasin këtij religjioni. Prej kur ka filluar mësimi i fesë islame në shkolla në Belgjikë, ka filluar edhe një debat i ri në shoqëri dhe tash ka propozime që të gjitha fetë të hiqen nga mësimi shkollor në shkollat publike. Lënda e mësimit të fesë islame në shkolla është thjesht nën kontroll të hierarkisë fetare e jo asaj të ministrisë së edukimit. Për këtë arsye askush nuk e di me saktësi se çfarë mësohet në këto orë të mësimit dhe shpesh herë mësimi i fesë islame në shkolla ka ndikuar në rritjen e diskriminimit të fëmijëve të këtij religjioni dhe në disa raste edhe në veshjen e vajzave me shami në shkolla.

Në Gjermani protestantizmi dhe katolicizmi janë të obliguara të mësohen në shkolla

Gjermania, shteti më i madh në BE, ka praktikë më të ashpër të mësimit të fesë në shkolla, sepse në këtë shtet kishat si institucione kanë ndikim ende të madh në jetën publike dhe atë politike. Në Gjermani qytetarët edhe paguajnë tatim për kishat, në bazë të regjistrimit të tyre si protestantë apo katolikë, i paguajnë njërës apo kishës tjetër. Në të njëjtën mënyrë edhe ndahen nxënësit në klasa kur vjen radha e mësimit të fesë dhe në bazë të deklarimit të tyre fetar dhe të pagimit të taksave kishës, janë të obliguar të mësojnë ose katolicizmin ose protestantizmin. Fëmijët myslimanë apo hebrenj janë të liruar nga këto ligjërata obligative dhe atyre, në vend të këtyre besimeve, u ofrohet të mësojnë lëndën e “Etikës” ku mësohen të gjitha fetë. Edhe në orët e mësimit të fesë katolike apo protestante mësohen edhe fetë e tjera, sidomos islami dhe judazimi, por edhe sektet e reja, sepse për të gjitha duhet mësuar dhe sidomos duhet respektuar. Në Gjermani kanë dështuar deri tash të gjitha tentativat që edhe feja islame të mësohet në shkolla publike pasi që numri i besimtarëve myslimanë është rritur dukshëm me ardhjen e emigrantëve. Kryeqyteti politik këtë gjë e ka rregulluar ashtu që kompetencat për këtë temë të ngrohtë t’ua lërë kryeqyteteve të 16 landeve gjermane dhe këto kryeqytete vazhdojnë ta refuzojnë këtë gjë. Edhe disa shtete të cilat tash do të hyjnë në Bashkimin Evropian e kanë obligative mësimin e fesë, si për shembull Malta, një shtet konservativ katolik. Turqia në anën tjetër është shembull i një shteti tipik sekular, ku feja është e ndaluar të mësohet në shkolla, sepse feja atje është parë si rrezik i sekularizimit të shtetit. Madje, disa grupe islamike nga Turqia shpresojnë se hyrja e këtij shteti në BE do të sjellë më shumë të drejta për ta dhe sidomos shpresën që mbase mund të mësohet sërish feja. Në anën tjetër rast evropian i një shteti laik është ai i Francës ku ndarja në mes të kishës dhe shtetit është më se e qartë. Thjesht, kisha nuk ka shumë ndikim në këtë vend. Në Francë feja nuk mësohet në shkolla publike dhe vajzat myslimane e kanë të ndaluar t’i mbajnë ferexhetë në shkolla.

Çfarë shembulli mund të (mos) nxjerrë Kosova nga përvoja evropiane e mësimit të fesë?

Vlerat evropiane janë një gërshetim i shumë vlerave e kulm i të gjitha këtyre është toleranca. Liberalizmi evropian ka mundësuar që fetë, pa diskriminim, të mësohen në shkollat publike, në shumë vende në bazë të vullnetit, por e njëjta liri e zgjedhjes ua pranon të drejtën në martesa edhe homoseksualëve dhe legalizimin e prostitucionit. Shumë klerikë, të krishterë, myslimanë dhe hebrenj, shpesh e kanë quajtur liberalizmin evropian dhe komercializmin si rrëzimin më të madh për njerëzimin, duke e krahasuar madje atë edhe me komunizmin! Por, pasi që BE-ja nuk ka një skemë unike të mësimit të fesë, atëherë edhe këtu janë pranuar përvojat individuale të shteteve anëtare, që janë pjellë e traditës së popujve dhe shteteve në fjalë. Në Kosovë debati për mësimin e fesë është nisur gabimisht dhe është duke vazhduar gabimisht. Së pari në Kosovë njeriu duhet të niset nga fakti se nuk ekziston toleranca fetare. Ajo që shqiptarët e quajnë “Shembull i tolerancës fetare në Kosovë” nuk është tolerancë, por është më shumë mobilizim etnik. Toleranca mes shqiptarëve të besimeve të ndryshme është rezultat i dominimit të ndjenjës kombëtare dhe identitetit kombëtar e jo i respektimit të feve. Kosova duhet vetëm tash të fillojë ta ndërtojë tolerancën dhe atë jo vetëm fetare, por edhe ndëretnike. Në Kosovë sa herë që të hapet një ide, menjëherë po ajo sjell edhe polarizimin e pashmangshëm, qoftë në vija partiake apo edhe tjetërfare. Kur të arrihet një nivel evropian i tolerancës, në Kosovë vetëm atëherë mund të flitet edhe për përvojën evropiane të mësimit të fesë. Por edhe në Evropën e krishterë gjithnjë e më shumë po dominon ideja që feja i takon individit dhe familjes dhe se atë duhet mbajtur larg nga shkollat publike. Kush do ta kontrollonte se çfarë mësohet në lëndën e fesë në shkollat në Kosovë? Çfarë do të mësonin gjatë orëve të besimit islam nxënësit për fetë e tjera, apo anasjelltas në orët e mësimit katolik?! A ka Kosova një përvojë aq të madhe në ushtrim të vetëkontrollit dhe mosdaljes nga binarët e banaliteteve të rrezikshme? A do të ketë të drejtë një prind mysliman t’i dërgojë fëmijët në mësimin e fesë katolike dhe anasjelltas!? A ka në Kosovë kuadër të mjaftueshëm teologjikopedagogjik për të dhënë mësim feje në shkolla? Janë këto vetëm disa nga dilemat që do të duhej zgjidhur para se të fillohej debati i mësimit të fesë. Edhe në vendet evropiane ku mësohet feja, nëse vërehet se kjo ndikon negativisht dhe mund të ketë rreziqe diskriminimesh, atëherë mirren masa për të ndryshuar apo parandaluar këso dukurish. Pra, nëse shihet shembulli evropian, Kosova kur të arrijë të ketë ligjet e njëjta, apo të nivelit të këtillë, gjë kjo që edhe do ngjajë një ditë, atëherë kisha katolike dhe bashkësia islame mund të themelojnë shkolla të veta, mund t’i regjistrojnë ato dhe të marrin certifikata, e në ato shkolla mund ta vendosin fenë si lëndë obligative. Deri atëherë, feja në Kosovë do të duhet të vazhdojë të mësohet vetëm në lokalet e bashkësive përkatëse fetare dhe këtë të drejtë, sipas normave evropiane, nuk mund t’ua mohojë askush!