Anës detit i palarë

Ndër pashmangësitë që u kanë rënë në hise shqiptarëve në shekuj, gjeografia zë vend nderi, në kuptimin që historia e këtij populli mund të skicohet edhe thjesht duke ia kundruar pozicionin në hartë: të qenët midis Greqisë dhe Romës, Lindjes dhe Perëndimit, Veriut dhe Jugut, Katolicizmit dhe Ortodoksisë, Krishtërimit dhe Islamit, kampit socialist dhe botës së lirë; pa përmendur pezulltinë mes maleve dhe detit, e cila sugjeron nomadizëm, blegtori, tribalizëm, kusari, kryengritje, dyndje popullsie dhe përzierje dramatike në qytetet.

Pothuajse të gjitha qytetërimet e kulturat e Evropës dhe të Mesdheut e kanë lënë gjurmën e tyre në trojet shqiptare: deri edhe fenikasit, avarët, normanët e bogomilët. Shqiptaria ia detyron thelbin e vet sa qëndresës ndaj këtyre ndikimeve e interferencave, aq edhe joshjes së parezistueshme ndaj tyre; prandaj edhe sa më tepër që shtyhemi në të kaluarën aq më vështirë e kemi të ndajmë historinë e shqiptarëve nga ajo e popujve të tjerë në Evropë; derisa arrijmë atje ku dallimi midis arbërores dhe joarbërores është thjesht akademik, domethënë i kotë, në mos manipulativ.

Anës dritës i paparë

Pas parantezës së tejzgjatur osmane, evropianizmin ua risollën shqiptarëve rilindësit, së bashku me vetëdijën kombëtare; Shqipëria u zgjua, si të thuash, në shtrat të Evropës. Miti i Skënderbeut e luajti në këtë rast rolin e atij principi organizues të psikologjisë popullore që do të ishte përgjegjës për orientimin e mëpastajmë të shqiptarëve si komb. Jo më kot ky mit do të vihej në themelet e shtetit të porsalindur shqiptar, si i vetmi koleksion simbolesh romantike të garantuara; e më pas do të shërbente si truall pjellor për mite të tjera rreth lashtësisë e fisnikërisë kombëtare sic e provojnë edhe mitet kadarejane të evropianizmit mesjetar të Arbërit.

Epoka e Skënderbeut do të pikturohej kështu si moment kuintesencial në historinë shqiptare; sado e shkurtër dhe jotipike që ishte, në të patën rast të përvijohen të gjitha ato elemente që më pas do të integroheshin në programet iluministe të elitave rilindëse romantike dhe atyre post-rilindëse liberale: krenaria kombëtare, uniteti përballë një rreziku të jashtëm, mohimi i fillesave osmane e deri diku edhe bizantine në ngjizjen e kombit, fytyra vendosmërisht e kthyer nga Perëndimi, vetëdija e përkatësisë evropiane dhe sidomos e pjesëmarrjes aktive në historinë e kontinentit.

Megjithë adhurimin universal të Skënderbeut gjatë periudhës së totalitarizmit, miti i Perëndimit ndër elitat liberale të Tiranës e të qyteteve të tjera bregdetare u kultivua doemos në mënyrë klandestine dhe kitsch, duke u shndërruar shkallë-shkallë në një lloj feje surrogato (mbetet për t’u hulumtuar sa i përgjigjet ky mit kujtimit të Evropës mbijetuar ndër të ashtuquajturit "të përmbysur"). Për këtë arsye, elitat që kanë në duar fatet politike, ekonomike dhe kulturore të Shqipërisë së sotme në thelb janë produkte të një dukurie që do ta quaja neurozë të ndrydhjes totalitare.

Në të vërtetë, për gati gjysmë shekulli regjimi komunist bëri të pamundurën për t’ia prerë kulturës shqiptare lidhjet e natyrshme me Perëndimin, sidomos duke ndaluar qarkullimin e lirë të njerëzve dhe të informacionit (media, literaturë, art) e duke ndëshkuar penalisht cdo shfaqje publike të nostalgjisë e të dashurisë për Evropën. Filo-evropianizmi në politikën e sotme shqiptare, në atë masë që është idealist, i detyrohet kësaj neuroze të vjetër. Vullneti për ta quajtur Shqipërinë pjesë e Evropës ia detyron kështu ekzistencënt për t’u distancuar nga tmerri i izolimit dhe i autarkisë totalitare.

Konkurrencë polesh

Historikisht, orientimi pro-perëndimor i shqiptarëve gjithnjë u është detyruar parive dhe elitave. Pushtetarët e sotëm (dhe krejt klasa politike) priren ndaj Evropës jo thjesht ngaqë janë idealistë ose të motivuar filozofikisht, por ngaqë shohin se interesat u shërbehen më mirë duke u integruar në kontinent. Duke u munduar me mish e me shpirt që ta paraqitin veten në publik si "interface" të Shqipërisë me Evropën, këto elita tani kërkojnë në thelb stabilizimin ose legjitimimin e sundimit të tyre, nëpërmjet akreditimit në kontinent.

Përndryshe, për masën e votuesve ose "publikun e gjerë" Evropa nuk ekziston aq si mit i vetëmjaftueshëm sesa si një "tjetërkund", ose vend gjeometrik jetërsimit (mërgimit) post-totalitar. Duket sikur për vetëdijën e shqiptarit standard, Evropa priret të mbetet skaji i përkundërt i një dipoli të tipit "ne-ata"; ose "këtu-atje"; duke vijuar të konotojë të huajën, të jetërsishmen, të panjohurën; dhe duke depërtuar jo aq si kulturë ose mesazh sesa në trajta të aureolës që rrethon objekte ose mallra të dëshiruara.

Në atë masë që mediat vendase e tejngopin infosferën duke i shtyrë në plan të dytë televizionet evropiane, edhe vetë pozicioni i Evropës në psikologjinë popullore vjen e dobësohet, përkundrejt skajit vërtet të fortë: Amerikës. Kësisoj, në një kohë që elitat me dhe pa pushtet i referohen Evropës dhe luftojnë për integrimin evropian të Shqipërisë, masat (publiku) vijojnë t’i referohen Amerikës, duke e vënë këtë instinktivisht në piedestalin ku dikur adhuronin Enverin, Stalinin, Musolinin (përkatësisht Sulltanin). Miti i Amerikës, “edhe si hakmarrje ndaj logokracisë "të urryer" të elitave dhe kremtim i revanshit të vulgut” po tregohet palodhshëm tërheqës e joshës për mendësinë patriarkale autoritare që vijon të mbizotërojë ndër shqiptarët.

Drejt Evropës pa evropianizim?

Nga ana e vet, elitat nuk kanë pse t’i përbetohen orë e cast Evropës për besnikëri e përkushtim; detyrë e tyrja e mundimshme është, përkundrazi, që ta evropianizojnë Shqipërinë, për ta bërë të pranueshme për standardet kontinentale. Kjo do të arrihet njëlloj sikurse u arrit dikur zgjimi i ndërgjegjes kombëtare ndër shqiptarë gjatë Rilindjes: duke i bindur masat (publikun) se evropiania është e vetmja alternativë mbijetese për Shqipërinë si komunitet, si kulturë dhe si projekt. Me fjalë të tjera, që Shqipëria të hyjë në Evropë, është e domosdoshme të sillen prova jo për filo-evropianizmin e elitave, por për evropianizimin kapilar të shqiptarëve si të tillë. Dëgjohen ndonjëherë argumente se stepja e Evropës ndaj shqiptarëve gjithsesi lidhet me myslimanizmin e këtyre të fundit, në kuptimin që Evropa e bashkuar i ka rrënjët në të kaluarën e krishterë të kontinentit.

Këto argumente vijnë nga ato qarqe për të cilat e sotmja është jo vetëm fatalisht e përcaktuar nga e kaluara, por edhe e frymëzuar prej saj; nga ana tjetër, brenda kësaj kornize konceptuale, shpesh vihet re si përzgjedhja e së kaluarës historike është po aq vendimtare sa edhe vetë principi i të kthyerit kokës prapa. Në të vërtetë, ideja e një Evrope të bashkuar është po aq pjellë e Rilindjes (post-mesjetare) sa edhe e mendësisë së krishterë; madje për nga etosi i detyrohet së tepërmi edhe Iluminizmit të shekujve XVII e sidomos XVIII, një lëvizje e cila hodhi shtat në ballafaqim të ashpër me krishtërimin e me fenë në përgjithësi.

Por edhe pa iu drejtuar për argumente historisë, mund të arsyetohet se Islami i kish shkëputur shqiptarët nga ai shkëmbim informacioni e produktesh kulturore që doemos qëndron në themele të Evropës së sotme e të nesërme; duke i lënë në një gjendje pak a shumë primitive, në rastin më të keq, ose duke i kulturuar sipas një sistemi vlerash të papajtueshëm me botëkuptimin evropian, në rastin më të mire, dhe kjo do të ishte e vërtetë, sikur të mos kish treguar Islami në Shqipëri një varg tiparesh të cilat e afruan me Perëndimin në një kohë kur Ortodoksia zyrtare kishte rezerva të mëdha për këtë, ndërsa Katolicizmi po zyrtar e denonconte liberalizmin përtejdetas me zell të papërshkrueshëm. Për këtë dhe për shumë arsye të tjera, argumenti fetar tingëllon kallp dhe nuk janë xhamitë fshatrave ato që do t’ua bllokojnë shqiptarëve rrugën drejt Evropës, ashtu sic nuk janë kishat ato që do t’ua celin shtegun.

Frytet majhoshe të shantazhit

Për elitat në pushtet, shantazhi është fisheku i fundit, karta e ruajtur në mëngë, shpresa e mbrame për ta bindur Evropën se shteti i tyre i është destinuar bashkësisë evropiane: pse një Shqipëri e lënë forcërisht jashtë strukturave politike dhe ekonomike të kontinentit rrezikon të kthehet në një burim të pashterrshëm kriminaliteti, prostitucioni, emigracioni klandestin, trafiku droge; pa përmendur rrezikun tjetër që shqiptarët, të neveritur nga ato elita që nuk ua siguruan dot "prosperitetin", tua japin votëbesimin forcave politike të tjera, anti-evropiane, perspektivisht fondamentaliste (ose që edhe vetë elitat në pushtet, të zhgënjyera nga Evropa, të ndërrojnë flamur).

Gjatë dhjetëvjecarit të shkuar shantazhi si mjet presioni ndaj kancelarive evropiane është treguar vecanërisht i suksesshëm dhe gjasat janë që të ndodhë kështu edhe në të ardhmen, sidomos për sa kohë që stabiliteti politik i Shqipërisë mbetet i varur nga ndihmat e Evropës e nga stabiliteti i vetë elitave në pushtet. Kjo është një lojë që shqiptarët kurdoherë kanë ditur ta luajnë me virtuozitet, edhe pse, afatgjatësisht, nuk i ka dhënë shumë as Shqipërisë, as imazhit të shqiptarëve në botë.

Shtrëngim dorashkash

Integrimi në Evropë jo vetëm garanton një numër investimesh jetike për ekonominë e vendit, por edhe tërthorazi në stabilitetin e klasës politike që do të mbikqyrë realizimin e këtyre investimeve. Shqipëria ende nuk është gati, politikisht, për të hyrë në Evropë; sepse mendësia e forcave politike dhe e votuesve ende nuk duket ta pranojë pluralizmin dhe diversitetin si një sistem të natyrshëm që nuk mund të polarizohet moralisht; dhe largimi nga pushteti ende perceptohet si një katastrofë me pasoja shpesh të pallogaritshme.

Shumë politikanë evropianë që kanë të bëjnë me Shqipërinë, dhe jo vetëm në fushën e diplomacisë, duket se marrëdhëniet duan t’i ndërtojnë mbi baza individuale, pse u besojnë më shumë personave të caktuar sesa sistemit; cka do të thotë edhe se ende vijon të ekzistojë në vend një farë disociimi dramatik midis eksponentëve të sistemit dhe sistemit vetë. Një skizofreni e tillë, megjithatë, pritej në atë masë që demokracia u zbatua në Shqipëri nga lart, nëpërmjet recetash të gatshme të pakolauduara me rrethanat specifike të vendit.

Për Evropën, Shqipëria do të mbetet edhe për shumë kohë një truall i panjohur, enigmatik, i mbarsur me rreziqe, kurthe e të papritura; por që gjithsesi është në dorë të një klase politike të lidhur me njëmijë fije me Perëndimin për nga botëkuptimi, vlerat dhe interesat, pikësynimet afatshkurtra dhe afatmesme, ndjeshmëria. Nga kjo pikëpamje, duket sikur elitave me pushtet në Shqipërinë e sotme u është falur “prej tutorëve evropianë” deri edhe korrupsioni i pashembullt (i vërtetë dhe i përfolur) dhe ambiguiteti ndaj shtetit ligjor, për sa kohë që ato elita mbeten i vetmi ndërfolës njëfarësoj i besueshëm për institucionet e kontinentit të bashkuar.

Bota në një pikë uji

Megjithatë, në Shqipëri mitit të Evropës nuk është se i duhet të ballafaqohet me ndonjë sistem imunitar armiqësor; sepse as anti-evropianizmi i elitave konservatore filoislamike as mosbesimi instinktiv ndaj Perëndimit ndër elementet e ricikluar prej strukturave politike totalitare nuk duket të kenë ndonjë ndikim për të qenë në mendësinë popullore.

Për elitat filoevropiane të Tiranës, zgjimi dhe këndellja e vetëdijes evropiane ndër shqiptarë do të lidhet, para së gjithash, me mënyrën si do të trajtohet kulturorisht miti i vetvetishëm i Amerikës. I përforcuar nga ndërhyrjet e fundit nga SHBA në favor të shqiptarëve në Ballkan e nga protagonizmi amerikan në arenën ndërkombëtare, ky mit duket se ka gjetur truall të favorshëm në mendësinë patriarkale tradicionale ndër shqiptarë, e cila doemos do të joshet nga machismo-ja, fuqia ushtarake, zgjidhja e konflikteve me dhunë, dora e fortë, forca goditëse dhe krejt rituali naiv i sjelljes publike të presidentëve.

Nga ana tjetër, Amerika tradicionalisht ka luajtur rolin e Tokës së Premtuar për të gjithë ata që në Shqipëri nuk kanë mundur a dashur të jetojnë dot më. Miti i Amerikës i shkon mirë për shtat mendësisë hiper-materialiste të një pjese të madhe të shqiptarëve, madje deri atje sa të kompensojë për mungesën e përmasës spirituale në jetën e tyre; dhe sidomos turmave që ende ruajnë në kujtesën kolektive memin totalitar të vijës së masave dhe të refuzimit të meritokracisë.

Me teprimet, teatralitetin, kultin e materiales dhe të teknikës, mashkullizmin dhe apoteozën e banales Amerika mit është shumë më e pranueshme për masat sesa Evropa aristokratike, estetike, buzëhollë, kulturorisht mospërfillëse e madje përbuzëse ndaj fqinjëve frymëqelbur e kokëpalarë. Kontradiktat e fundit shpesh dramatike midis SHBA dhe Evropës, nuk kanë mbetur pa u shfrytëzuar nga forcat politike në Shqipëri; pse konflikti i mësipërm është gjithëpërfshirës, në një kohë që, për shembull, zemërimi i njërit a tjetrit tutor nga pushtetarët nuk mund të kalojë pa u vënë re e pa u përdorur nga opozita.

Pse Evropa?

Pse është domosdoshmëri integrimi evropian i Shqipërisë? Vallë ky integrim do të jetë thjesht në favor të elitave në pushtet, duke ua përjetësuar sundimin; apo do të përmirësojë ndjeshëm nivelin e jetesës jo vetëm në Tiranë, por edhe në Llëngë, Shishtavec e Frashër? Cfarë do të ndodhë me kulturën shqiptare në këtë perspektivë? A është e rrezikuar kultura shqiptare dhe vetë thelbi shpirtëror i kombit shqiptar nga ky integrim?

Në të vërtetë kultura shqiptare, ashtu sic e njohim, është tanimë e kërcënuar për vdekje; jo aq për shkak të konkurrencës vdekjeprurëse nga ana e artit masiv global (filma dhe superheronj të Hollyëood-it, muzikë e MTV-së, letërsi bulevardesh, rrëgjim i gjuhës letrare dhe i aftësive të saj shprehëse, kopjim flagrant formash pamore dhe zanore nga kultura të tjera, vulgarizim i folklorit qytetar dhe atrofizim i folklorit fshatar, perëndimorëzim i mjeteve shprehëse të mediave), por edhe e sidomos pse dalëngadalë po i humb arsyet e ekzistencës së vet. Duan apo nuk duan elitat me dhe pa pushtet, integrimi i Shqipërisë në struktura mbikombëtare është i pashmangshëm, edhe ngaqë agjentët dhe mjetet shprehëse mbikombëtare janë funksionalisht superiore ndaj analogëve të tyre tradicionalë; në kuptimin që kitara, për shembull, është superiore ndaj lahutës ose ciftelisë.

Në atë masë që modernizohet, Shqipëria doemos merr pjesë në lëvizjen e përbotshme të globalizimit dhe cështja nuk është nëse kjo lëvizje mund të kundërshtohet apo jo (nuk mund dhe nuk ka pse të kundërshtohet), por në cmënyrë do të rithemelohet kultura kombëtare gjatë këtij procesi integrues shumëshkallësh. Me fjalë të tjera, Rilindja e De Radës, Naimit dhe Fishtës nuk do të na udhëheqë dot kulturorisht gjatë shekullit XXI.

Integrimi në Evropë kthehet kështu në një mundësi të papërsëritshme për ta rimarrë në kontroll Shqipërinë, sado të përfshirë në rrjedhën e rrëmbyer të globalizimit. Evropa e Bashkuar, të paktën ashtu sic e shoh unë, nuk është dhe aq mohim i identitetit kulturor të popujve të mëdhenj e të vegjël që derdhen në të, sesa e vetmja mënyrë sesi ky identitet mund të mbijetojë në kushtet e globalizimit teknologjik dhe mediatik, prandaj Evropa e Bashkuar të paktën mëton të jetë një integrim inteligjent, i harmonizuar nga lart dhe i drejtpeshuar në dobi të interesave reciproke të të gjitha palëve; jo një proces i verbër evolutiv darvinian, i përkufizuar vetëm e vetëm nga nevoja për mbijetesë.

*Autori është studiues, linguist, kritik letrar, eseist dhe jeton në SHBA