1. Lidhja ishte një organizatë politiko-ushtiarake, e cila, me shtrirjen, organizinim dhe veprimtarinë ideologjike e politike të saj shënonte një etapë cilësorisht të re, etapën më të lartë të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare në shek. XIX. Ajo nuk ishte një dukuri e rastit, një pjellë ekskluzive e rrethanave të veçanta që u krijuan në periudhën e Krizës Lindore të viteve '70. Lidhja e Prizrenit ishte vazhdimi i një tradite kombëtare të formuar para saj, por të zhvilluar në kushtet e bashkëveprimit të faktorëve të rinj historikë, që lanë vulën e tyre në programin e në veprimtarinë e saj dhe në ritmet e konsolidimit kombëtar të popullit shqiptar.

Lidhja Shqiptare lindi në një truall ku vazhdonte të ishte i ndezur zjarri i kryengritjeve antiosmane, të cilat e bënin Shqipërinë një faktor të rëndësishëm aktiv dhe pozitiv të Krizës Lindore të viteve '70. Ekzistonin mundësitë objektive për bashkërendimin e lëvizjeve të popujve të shtypur të Ballkanit, për krijimin e një fronti të bashkuar antiosman, gjë që do ta shpejtonte çlirimin e bashkimin e tyre kombëtar. Dhe përpjekjet në këtë drejtim nuk munguan të bëheshin. Por ato ishin të destinuara të dështonin për shkak të ndërhyrjes brutale të Fuqive të Mëdha dhe të politikës ekspansioniste të shteteve borgjeze të Ballkanit. Ishte pikërisht kjo ndërhyrje që i dha Krizës Lindore një drejtim tjetër, në kundërshtim me interesat e popujve e, në mënyrë të veçantë, në kundërshtim me interesat e popullit shqiptar.

Kriza Lindore, me drejtimin e ri që mori, krijoi për shqiptarët rrethana dramatike kontradiktore. Lufta e Serbisë dhe e Malit të Zi kundër Turqisë e dobësonte armikun shekullor kurse fitoret e ushtrisë ruse paralajmëronin shembjen e Perandorisë Osmane. Për këtë arsye shqiptarët nuk pranuan të rekrutoheshin si vullnetarë në radhët e ushtrisë turke, me gjithë masat e rrepta që mori administrata për t'i dërguar ata në frontin malazez e rus. Por lufta kundër Turqisë dhe fitoret ruse, ndonëse mund të dukeshin pozitive për një popull të shtypur siç ishte populli shqiptar, do t'i sillnin atij jo vetëm një zhgënjim të hidhur por edhe rrezikun e tmerrshëm të copëtimit të territoreve të tij. Ky rrezik u ndie thellë, atëherë kur vërshuan me dhjetëra mijë shqiptarë, të shpërngulur me forcë nga vatrat e tyre prej ushtrive serbe e mala-zeze dhe kur Traktati ruso-turk i Shën-Stefanit e sanksiononte këtë copëtim me kalimin e viseve të tëra shqiptare Bullgarisë, Serbisë, Malit të Zi. Nuk ishte fjala për zona të veçanta kufitare, por për copëtimin e një pjese të madhe të trojeve shqiptare, që vinte në pikëpyetje vetë qenien e kombit shqiptar, që krijonte premisat për zhdukjen e tij nga harta e Ballkanit. Një rrezik i tillë çoi pesh klasa e shtresa të ndryshme shoqërore, masat e gjera popullore që u mobilizuan për vetëmbrojtje. Copëtimi i trojeve kombëtare mbeti një rrezik kërcënues edhe me vendimet antishqiptare të Kongresit të Berlinit. Në këto rrethana, Lëvizja Kombëtare Shqiptare mori një shtytje të fuqishme, por detyrat e saj u ndërlikuan së tepërmi. E drejtuar deri atëherë kundër sundimtarëve osmanë ajo duhej të përballonte tani edhe armiq të rinj e të zhvillonte një luftë të vështirë në dy fronte, madje në disa fronte, sepse, siç e treguan ngjarjet, kundër të drejtave të ligjshme kombëtare të popullit shqiptar ishin edhe Puqitë e Mëdha, edhe monarkitë ballkanike, edhe Perandoria Osmane.

Një luftë e tillë kërkonte një organizim të ri të forcave patriotike dhe formulimin e një strategjie e taktike politike që të lejonte manovrimin me shkathtësi në labirintin e kontradiktave që sillte me vete Kriza Lindore.
Këto detyra i kryen Komiteti për Mbrojtjen e të Drejtave të Kombësisë Shqiptare që u formua në Stamboll më 1877 dhe sidomos Lidhja Shqiptare, që u themelua në Prizren më 10 qer-shor.1878.

2. Lidhja e Prizrenit ishte një organizatë e njësuar politiko-ushtarake kombëtare që u shtri në të gjitha trojet shqiptare. Kuvendet e lidhjet kanë qenë forma tradicionale organizimi e drejtimi të lëvizjeve çlirimtare të popullit shqiptar. Edhe kryengritjet antiosmane të viteve '30—'70 të shek. XIX kishin organizuar kuvende e kishin formuar lidhje. Nevoja për të përballuar një armik shumë më të fuqishëm e të organizuar, siç ishte Perandoria Osmane, por edhe për të dalë përpara tij si një entitet me kërkesa të përbashkëta, i kishte mësuar kryengritësit shqiptar të dilnin tej caqeve lokale, të vendosnin lidhje ndërkrahinore. Të tilla ishin „Lidhja shqiptare" e Beratit e vitit 1828 dhe ajo e Mesaplikut të Vlorës më 1847. Por këto nuk arritën të ktheheshin në lidhje kombëtare. Përpjekjet për një bashkim të organizuar midis dy lidhjeve të mëdha ndërkrahinore të Veriut dhe të Jugut, të cilat patën një farë rezultati, ishin ato të vitit 1834. Si pasojë edhe kryengritja antiosmane e vitit 1835 mori karakter të përgjithshëm. Por kjo ishte më tepër një lidhje federative ushtarake feudalësh se sa një front i përbashkët politiko-ushtarak kombëtar.

Lidhja e Prizrenit e vitit 1878 shënoi një kthesë në këtë drejtim. Ajo u mbështet në një lëvizje të gjerë e të fuqishme popullore, së cilës i dha një strukturë të njësuar me komitet qendror e komitete lokale, të krijuara në të gjitha viset shqiptare, Lidhja u shndërrua në një organizatë kombëtare e aftë për të bashkërenduar veprimet politike, ushtarake dhe administrative dhe për të përfaqësuar në arenën ndërkombëtare vullnetin e gjithë kombit shqiptar. Shpejtësia me të cilën u ngrit më këmbë kjo organizatë mbarëshqiptare, me përfaqësues të shtresave e të viseve të ndryshme të atdheut, me rrjetin e dendur të komiteteve lokale që lidheshin me komitetin qendror e vareshin prej tij, me formacionet ushtarake vullnetare që u vunë në dispozicion të saj, gjen shpjegimin e vet kryesisht në tre faktorë themelorë: në ngritjen masive e të njëkohshme të shtresave më të gjera të popullsisë në veri e në jug të vendit dhe në gatishmërinë e tyre për të mbështetur organizatën e re që përfaqësonte aspiratat e tyre, në ndërgjegjen e formuar kombëtare, procesi i maturitetit të së cilës ishte shpejtuar nga ngjarjet e Krizës Lindore dhe në pjesëmarjen aktive e në rolin udhëheqës në lëvizjen popullore të forcave të reja shoqërore siç ishin, në radhë të parë, përfaqësuesit e përparuar të shtresave shqiptare dhe të atyre çifligarëve që, të nisur nga interesa ekonomike e kombëtare, përqafuan platformën e Lidhjes.

Me zhvillimin e stuhishëm të ngjarjeve, duke u shkrirë gjithnjë e më tepër me masat patriotike, në ndeshje me armiq të jashtëm e të brendshëm, Lidhja u forcua organizativisht e fitoi një autoritet të padiskutuçshëm në mbarë vendin.

Një meritë e veçantë në krijimin e kësaj organizate, në krijimin e komiteteve lokale e vendosjen lidhjeve midis krahinave të ndryshme i takon ideologut dhe organizatorit të palodhur të Lidhjes, Abdyl Frashërit, i cili i ra Shqipërisë tejembanë e nuk la krahinë pa shkelur për të mobilizuar e organizuar forcat popullore patriotike.

Lidhja e Prizrenit ishte një organizatë luftarake dhe ajo e ruajti këtë karakter të saj deri në fund. Dinamizmi i saj u shpreh në rrafsh të brendshëm e të jashtëm. Për të realizuar programin, ajo ndoqi rrugën e luftës së armatosur, si rrugën e vetme e të efektshme të afirmimit të kombit dhe të mbrojtjes së qenies së tij, në kushtet kur Fuqitë e Mëdha , Perandoria Osmane dhe shtetet fqinje ndiqnin politikën e mohimit të kombit shqiptar dhe të të drejtave të tij. Nëpërmjet kësaj lufte Lidhja realizoi bashkimin e popullit shqiptar nën një udhëheqje të vetme dhe me një program të përbashkët kombëtar, duke u ngritur mbi ndarjet krahinore e fetare.

Evolucioni politik i Lidhjes, ashpërsimi gjithnjë më i maih i konfliktit me Portën e Lartë, krahas luftës së pandërprerë për mbrojtjen e tërësisë tokësore kundër copëtimit, u shpreh edhe në evclucionin organizativ, në përtëritjen e përbërjes politiko-shoqërore të komiteteve të saj. Diferencimi në radhët e Lidhjes, që u manifestua qysh në muajt e parë, vazhdoi të thellohej në vitet e mëvonshme e të bëhej shkak për ndryshime të herëpashershme në përbërjen si të Komitetit Qendror, ashtu edhe të komiteteve lokale të saj dhe, për krijimin, në disa raste, e komiteteve të reja me elementë „radikalë", të aksionit e të autonomisë, të cilët përfaqësonin kryesisht „shtresat e ulta", siç e vënë në dukje dokumentet e kohës.

Demokratizimi i Lidhjes si organizatë politike dhe ushtarake ishte pasojë logjike e vetë luftës së saj të vendosur për të realizuar qëllimet që i kishte vënë vetes. Në zjarrin e kësaj lufte, duke gëzuar mbështetjen e vegjëlisë patriote, Lidhja mposhti lëkundjet e elementëve turkomanë, çifligarë e klerikë, të cilët e përqafuan platformën kombëtare vetëm në rastin e në masën që ajo përputhej me interesat e ruajtjes nga copëtimi të tokave shqiptare, pra edhe të kufijve të Perandorisë Osmane, por nuk ishin për ndryshimin e marrëdhënive me Portën e Lartë.

3. Lidhja Shqiptare e Prizrenit luftoi për të realizuar tri kërkesa themelore të saj: a) njohjen e kombit shqiptar si një e të pandarë dhe respektimin kundrejt tij të parimit të kombësisë në të gjitha drejtimet, b) ruajtjen e paprekshmërisë e të tërësisë së trojeve kombëtare shqiptare dhe c) bashkimin e tokave të Shqipërisë në një njësi të vetme autonome shtetërore.
Problemi i tërësisë territoriale kombëtare dhe i luftës për mbrojtjen e saj zë vend të dorës së parë në mendimin politik dhe në gjithë veprimtarinë e Lidhjes si një problem jetik për kombin shqiptar.

Përkatësinë kombëtare të territoreve të banuara nga shqiptarët Lidhja e argumentonte me karakterin historik të tyre, me shumicën e popullsisë që i banon e që flet të njëjtën gjuhë dhe me kompaktësinë e saj.

Në përcaktimin e karakterit historik të territoreve shqiptare Lidhja nisej me të drejtë nga fakti i pamohueshëm se shqiptarët janë pasardhësit e ilirëve. Si të tillë ata janë autoktonë në tokat e banuara prej tyre dhe pra zotër të pakontestueshëm të këtyre tokave. Argumentimi i karakterit historik shqiptar të territoreve të banuara nga shqiptarët në periudhën e Lidhjes ishte i nevoj-shëm për të hedhur poshtë propagandën dhe teoritë e qarqeve shoviniste të shteteve borgjeze fqinje që ose ua mohonin kombësinë shqiptare popullsive të krahinave jugore të atdheut ose i konsideronin krahinat verilindore të vendit si të pushtuara vonë nga fiset shqiptare.

Karakteri historik shqiptar i këtyre territoreve përforcohej me dy argumentet e tjera: që në to shqiptarët përbënin pjesën më të madhe dhe kompakte.

Duke argumentuar teorikisht përkatësinë kombëtare të territoreve të banuara prej shqiptarëve, Lidhja formuloi edhe zgjidhjen praktike të problemit. Kufijtë e tokave shqiptare, sipas saj, përfshinin katër vilajetet e atëhershme: të Shkodrës, të Kosovës, të Manastirit dhe të Janinës, ku pranë ose midis shqiptarëve që përbënin shumicën kishte edhe popullsi jo shqiptare. Kërkesa e Lidhjes për të përfshirë në konceptin Shqipëri katër vilajetet nisej nga praktika e ndjekur në politikën ballkanike, e cila në përcaktimin e përkatësisë kombëtare të territoreve merrte për bazë ndarjen më të madhe administrative të Turqisë - vilajetin. Faktin që Lidhja luftoi në disa raste për të mos lejuar cënimin edhe të ndonjë territori me popullsi të huaj, të përfshirë në një vilajet me shumicë shqiptare, shpjegohet, siç del prej akteve të saj, kryesisht me konsiderata politiko-strategjike të karakterit mbrojtës përballë synimeve të shteteve borgjeze fqinje për të copëtuar territorin shqiptar. E megjithalë, kjo nuk e mbyllte shtegun për një saktësi të mëtejshme të kufijve në traktativa dypalëshe even-tuale, me kusht që të sigurohej tërësia e trojeve shqiptare, siç e shfaqte shprehimisht Abdyl Frashëri, në bisedimet shqiptaro-gre-ke të 1877-ës.

Duke e njohur territorin kombëtar si pjesë përbërëse e të paprekshme të kombit, Lidhja luftoi me pushkë e me penë për të mbrojtur tërësinë, paprekshmërinë e këtij territori nga orvatjet e shteteve fqinje, të përkrahura nga Fuqitë e Mëdha, për të copëtuar atë. Një veprim i tillë i ligjshëm buronte nga një kuptim i drejtë i realitetit shqiptar të kohës. Në gjysmën e dytë të shek. XIX po kryhej procesi i konsolidimit të kombit shqiptar si një bashkësi territoriale, gjuhësore, ekonomike e shpirtërore. Është meritë e Lidhjes së Prizrenit që e konsideronte cënimin e territorit të kombit shqiptar si një shkelje të rëndë të së drejtës së tij për ekzistencë. Prandaj duhet konsideruar jo i drejtë pohimi se, në luftën për mbrojtjen e tërësisë territoriale në periudhën e Lidhjes, ishin të interesuar vetëm disa çifligarë, të cilëve u prekeshin pronat e tyre, ose disa „fise" anësore.

Me luftën e saj për të ruajtur të paprekur tërësinë e territoreve shqiptare, Lidhja ia hoqi formalisht të drejtën Portës së Lartë dhe sulltanit për të disponuar mbi to, duke ia kthyer këtë të drejtë zotit të tyre të vërtetë - popullit shqiptar.

Kërkesa tjetër themelore e programit të Lidhjes ishte bashkimi i tokave të Shqipërisë në një njësi të vetme administrative autonome. Një kërkesë e tillë buronte jo thjesht nga konsiderata të karakterit etnik.

Territori dhe popullsia shqiptare ishin ndarë në katër vilajete. Një ndarje të tillë të popullsisë shqiptare, Porta e Lartë zbatonte me qëllim që ta copëtonte administrativisht atë, të largonte rrezikun që mund t'i vinte nga një bashkim i saj dhe ta kishte më lehtë të provokonte, kur ia donte nevoja, konflikte midis elementëve të ndryshëm etnikë brenda një vilajeti ose midis tyre. E provon këtë më së miri fakti që gjatë periudhës së Lidhjes së Prizrenit, me qëllim që ta mposhtte më lentë qëndresën shqiptare, Porta e Lartë bëri ndryshime administrative të vilajeteve shqiptare e sidomos të vilajetit të Kosovës, që në këtë periudhë ishte vatër e rëndësishme e lëvizjes shqiptare.

Bashkimi administrativ tërësor i territoreve shqiptare në një vilajet, provincë ose shtet të vetëm, ishte kushti i parë i domosdoshëm për bashkimin kombëtar dhe për njësinë kombëtare. Bashkimi ishte njëkohësisht një kërkesë objektive që rridhte nga vetë zhvillimi ekonomik e shoqëror i vendit, nga vendosja e lidhjeve të ngushta ekonomike midis trevave shqiptare, që kishin çuar në formimin e një tregu të përbashkët kombëtar.

4. Pjesë përbërëse e kërkesës për një vilajet ose shtet shqiptar ishte përcaktimi i karakterit të marrëdhënieve me Portën e Lartë e sulltanin. Kryengritjet antiosmane shqiptare të viteve '30-70 i kishin lënë si trashëgim Lidhjes, krahas urrejtjes kundër adminisratës së centralizuar e të korruptuar të Turqisë, edhe aspiratën e përgjithshme popullore për t'u veçuar nga ligjet e reja osmane, për t'u administruar sipas zakoneve të vendit dhe nga njerëzit e vet, në kuadrin e Perandorisë. Kjo aspiratë nuk ishte formuluar ende në nivelin e një programi politik kombëtar të qartë e të plotë. Këtë e bëri Lidhja e Prizrenit.

Në gjirin e Lidhjes ishin të pranishëm të dy konceptet: ai i pavarësisë dhe ai i autonomisë nën sovranitetin e Turqisë. Udhëheqësit më të ndritur e të përparuar të saj si Abdyl Frashëri, Sami Frashëri etj. shkëputjen e plotë të Shqipërisë nga Turqia e shihnin si variantin që mund e duhej të realizohej menjëherë në rast se krijoheshin kushte të favorshme. Ndërkohë, autonomia territoriale administrative, si etapë për të kaluar në pavarësinë e plotë, u bë platforma zyrtare e Lidhjes, e shprehur pothuajse në gjithë aktet themelore të saj.

Koncepti autonomist i Lidhjes ka pësuar evolucionin e vet, që nga Kararnameja, akti kushtetues i Lidhjes, e deri në formimin e qeverisë së përkohshme e në luftën e hapur kundër Turqisë në etapën e fundit të saj. Ky evolucion ka qenë përcaktuar nga rrjedha e ngjarjeve, nga rritja e mobilizimit dhe e luftës popullore dhe nga zhvillimi i përgjithshëm i ndërgjegjes kombëtare. Megjithëse Komiteti i Stambollit kishte qenë për autonominë ose pavarësinë e vendit qysh para themelimit të Lidhjes, Kararna-meja nuk e formuloi atë në mënyrë të qartë e të plotë. Detyra e saj ishte të organizonte në luftën për mbrojtjen e tërësisë territoriale të Atdheut, që ishte detyra themelore imediate, të gjitha forcat shoqërore të interesuara, duke shfrytëzuar edhe interesin që kishte Porta e Lartë në ruajtjen e kufijve të Perandorisë dhe sidomos duke mos provokuar një reagim të menjëhershëm të administratës osmane dhe të atyre elementëve lokalë çilfligarë e klerikalë turkomanë që mund ta shtypin Lidhjen që në vezë. Por qysh në këtë akt, duke mos e lejuar Portën e Lartë të përzihej në asnjë mënyrë në punët e Lidhjes, sanksionohej e drejta e vetëveprimit të Lidhjes pa pyetur Portën e Lartë dhe, siç e treguan ngjarjet, në kundërshtim me të. Ngjarjet që e pasuan menjëherë 10 qershorin, shpërthimi i patriotizmit popullor kundër venditneve të Kongresit të Berlinit, e rritën së tepërmi brenda pak javësh autoritetin e Lidhjes dhe i dhanë asaj mundësinë që të dilte qysh në muajin korrik me kërkesa të karakterit autonomist për t'i formuluar ato në një kuvend të përgjithshëm në Dibër, me 1 nëntor 1878, ku kërkohej formimi i një vilajeti ose province autonome shqiptare dhe me kuvendin e Gjirokastrës më 23 korrik 1880 ku u bë një hap i ri përpara e u kërkua krijimi i një shteti autonom shqiptar me qeveri, administratë e ushtri Kombëtare.

Për Komitetin e Stambollit dhe për udhëheqësit e përparuar të Lidhjes autonomia shqiptare jo vetëna mbështetej mbi një territor të caktuar kombëtar, por edhe kishte një përmbajtje ekono-mike shoqërore e kulturore që u përgjigjej interesave të zhvillimit demokratik të vendit. Ky koncept i autonomisë, që përshkohej fund e krye nga një frymë kombëtare e progresive, kapërcente jo vetëm krahinarizmat e interesat e ngushta lokale, që binin në kundërshtim me idenë e bashkimit e të njësisë kombëtare, por edhe prirjet për t'u kthyer tek institucionet shoqërore të së kaluarës (te kanuni i Lekë Dukagjinit, Sheriati etj.), të cilat, ndonëse ishin shprehje e rezistencës ndaj legjislacionit të ri të administratës së sundimtarëve të huaj osmanë e tërhiqnin shoqërinë shqiptare prapa. Lidhja pati meritën historike t'i ngrinte kërkesat e masave popullore në shkallën e kërkesës për autonomi kombëtare.

Lufta e Lidhjes për nojhjen e kombit shqiptar si një e të pandarë dhe për respektimin kundrejt tij të parimit të kombësisë, për ruajtjen e paprekshmërisë e të tërësisë së trojeve kombëtare shqiptare dhe për bashkimin e tokave të Shqipërisë në një njësi të vetme shtetërore autonome, i përgjigjej një kërkese të ligjshme objektive e subjektive të zhvillimit të shoqërisë shqiptare. Tri detyrat themelore të platformës së saj përbënin tri hallka të pandashme nga njëra-tjetra. Kombi shqiptar si një bashkësi territoriale, gjuhësore, ekonomike e shpirtërore, ishte prej kohe një realitet. Njohja zyrtare e tij nuk ishte një akt i thjeshtë regjistrimi. Në rethanat kur ekzistencën e tij e mohonin si Turqia ashtu edhe Fuqitë e Mëdha e aq më tepër shtetet fqinje, ajo merrte një kuptim të madh politik. Me njohjen e kombit shqiptar lidhej domosdoshmërisht njohja e territorit të shtrirjes së tij, e kufijve të tij. Me këtë bëhej hapi i parë i nevojshëm për të dalë tek ideja po aq e rëndësishme e ruajtjes së tërësisë dhe njësisë së këtyre territoreve, si një kusht themelor për njësinë kombëtare. Në bazë të luftës që bëri Lidhja për mbrojtjen e tërësisë së tokave shqiptare dhe për bashkimin e tyre në një njësi të vetme administrative qëndron koncepti i drejtë se nuk mund të ketë komb pa territor të vetin dhe nuk mund të ketë njësi kombëtare pa njësi territoriale. Këto ide të Lidhjes gjenin plotësimin logjik të tyre në detyrën e tretë, në atë të realizimit të kësaj njësie territoriale kombëtare në kuadrin e një shteti kombëtar shqiptar autonom ose të pavarur.