Dëshmi historike për këtë është dekreti i Garibaldit, i datës 20 tetor 1860 nga Kaserta me të cilën ai italo-shqiptarëve u dha mirënjohjen kombëtare për trimëri dhe atdhedashuri

Historia e emigrimeve të shqiptarëve në Itali, e në pjesën më të madhe në mbretërinë e Napolit, është shumë e gjatë dhe komplekse: paraqet, në të vërtetë, anët e errëta, për ç'arsye shumë të dhëna e data janë në njëfarë dore aproksimative, me që mungojnë burime prej nga mund të nxirren informata të sigurta. Shumë gjëra kanë qenë thënë lidhur me ardhjen e shqiptarëve në Itali, por pak prej tyre mund të jenë të pranueshme, mbasi dalin nga legjenda e rrëfime. Mirëpo ekzistojnë burime të sigurta lidhur me vendqëndrimet, me shkallën e rritjes dhe evolucionin të kësaj popullate në kontekstin e saj të ri shoqëror. Megjithëqë nuk mund të hyhet në paraqitjen në detaje të datave dhe të momenteve historike të emigrimeve mbasi mendimet janë kontraverse, është me rëndësi të thuhet, siç kërkon biseda jonë, se shqiptarët erdhën në Itali në grumbuj dhe në kohë të ndryshme, duke filluar nga shekulli XIV deri në shek. XVIII. Është e qartë se grumbujt më të dendur erdhen menjëherë pas vdekjes së Skenderbeut, sipas Marrëveshjes së këtij të fundit, papes dhe mbretit të Napolit. Marrë në përgjithësi mund të thuhet se në këtë periudhë fillon historia e vërtetë e shqiptarëve në vendin tonë, dhe për atë që na intereson, në Kalabri. Kalabria ishte shekuj me radhë qendër e fenomeneve dridhëse që kontribuan padyshim në modifikimin dhe determinimin e konfiguracionit të posaçëm të saj gjeografik, gjë që i shkoi shumë për shtat princëve e baronëve, e mund të themi, autoriteteve në përgjithësi, në kohën kur erdhën këta të ikur të varfër e pa kurrfarë trashëgimie pos pasurisë së tyre të vetme: traditës, zakoneve, besimit, shpirtit revolucionar dhe mospëruljes ndaj tiranisë. E pikërisht kjo tërësi e gjërave, të njohura si veti të tyre, i bënë të rrezikshëm në sytë e krerëve të vendit, të cilët, për të mos lejuar që të ndikonin negativisht në sistemet e tyre të dominimit (të kemi parasysh faktin se gjendemi, si epokë, në feudalizëm të plotë), i shpërndanë nëpër lokalitete të ndryshme, të zgjedhura në pikëpamje strategjike, për t'popullzuar ose ripopullzuar. Katundet e okupuara ishin shumë të vogla dhe larg njëri-tjetrit; një garanci më shumë që shqiptarët mos të kishin mundësi të bashkoheshin si fuqi.

Brenda një kohe të shkurtër marrëdhëniet me autoritetet dhe banorët vendës arritën në aso shkalle sa që, të mashtruar e të zemëruar, u bënë thirrje të gjitha instancave që t'ua plotësojnë autonomisht nevojat më urgjente dhe t'ua garantonin të gjitha mjetet për ekzistencë. Lindën kështu bashkësitë autoktone përballë italianëve fqinjë: marrëdhëniet e tipit fisor, fqinjësor dhe shoqëror mbeteshin ende brenda rrethit të përkatësisë, duke e ushqyer gjithnjë e më tepër dëshirën për autonomi, d. m. th. të mbetnin në bashkësi autonome. Në këtë aspiratë për autonomi shihet dëshira ende e gjallë e kurrë e mistifikuar që të mund të jetonin sipas skemave dhe modeleve të etërve të tyre, që edhe sot bëhen përpjekje të ripërtërihen, sepse ishin të pasura me përmbajtje dhe me një histori plot domethënie. Vetëm në pak raste u verifi-kua shkrirja totale me bashkësitë italiane.

Në anën tjetër, me kalimin e shekujve, për shkak të marrëdhënieve të vazhdueshme me territoret përreth dhe me bashkësitë fqinje lindi dëshira për lidhje dhe pjesëmarrje në kompleksin e ngjarjeve shoqërore-ekonomike e politike të vendit, që i kishte pranuar si të ikur, edhe pse me mosbesim të madh. Mirëpo e gjithë kjo ishte vetem pasojë natyrore, sepse nevoja për të përmirësuar kualitetin e jetës diktonte kushtet e sjelljeve.

Shqiptari, i ndjekur dhe i bërë nomad për shkaqe historike, nga etja për pushtetet e myslimanëve, e maskuar me flamurin e luftës së religjionit, e ruajti këmbënguljen për t'u bërë ballë fyerjeve, ruajti mburrjen për të mbetur shqiptar kudo që të jetë, duke bartur me vete jo vetem gjërat më të nevojshme, por edhe gjëra natyre tjetër, të komunikimit, të kulturës, të shkollës e të arsimimit.

Duke analizuar çdo të dhënë historike që disponojmë ne nuk gjejmë në asnjë rast farë shenje që të ketë ekzistuar një shkollë e vërtetë për shqiptarët si bashkësi; në të vërtetë nuk patën ku-rrë një institucion formalisht të pranuar, pavarësisht nga ajo që do të jenë e do të përfaqësojnë kolegji Korsini në fillim e ai i Shën Adrianit më vonë, por vetëm më 1732: derisa i pari ishte instrument komunikimi dhe për formimin e përmbajtjeve të reja religjioze, kolegji i Shën Adrianit, me kalimin e dekadave, ishte edhe ent i formimit dhe promovimit laik.

Në momentin në të cilin arbëreshët e Kalabrisë, edhe pse duke iu përmbajtur traditës, kulturës e religjionit të tyre, u integruan në sistemin politik e ekonomik italian, ditën të japin kon-tributin e tyre në rriten ekonomike dhe në realizimin e demokracisë, duke i qëndruar besnikë koshiencës revolucionare që gjithmonë i kishte frymëzuar e në lidhje me paraardhësit të dalluar në luftërat kundër shtypësit mysliman. Pasi që u bënë pjesëmarrës e pjesërisht edhe protagonistë të ngjarjeve e të përparimit të atdheut të tyre të ri, nuk mund, sipas mendimit tim, të mos mblidhen ndërlidhjet midis ngjarjeve në tërë vendin dhe zhvillimit të mendimit dhe të vetëdijes demokratike të arbëreshëve, në formimin e së cilës ndikoi shumë puna edukuese e kolegjit të Shën Adrianit e në rend të parë nga disa drejtues të tij.

Kolegji themelohet në një periudhë përplot vlime politike e evolucione kulturore që pa dyshim determinuan ngjarjet që e frymëzuan për aq kohë, me modifikime pasuese e relative.
Është e qartë se përballë gjendjes modeli fillestar i politikës kulturore që, ani pse me plot të meta, si të gjitha institucionet, qe për shumë kohë një pikënisje politiko-religjioze dhe model kulturor për bashkësitë. Këto të fundit identifikonin në të mënyrën për t'i ruajtur shtyllat themelore të civilizimit të tyre të vjetër si p.sh., traditën, të drejtën, vlerat religjoze e morale e kjo mund të shihet në dimension të drejtë vetëm në se kihet parasysh se arbëreshët nuk shohin ndër këto institute një gjerarki asiologjike, sepse të gjithë janë të pranishëm në çdo manifestim të jetës së përditshme. Mirëpo duhet pranuar faktin se, në qoftë se qëllimi i pafë ishte që t'i jepej jetë një institucioni edukativ për arbëreshët, në kuptim të përpunimit dhe përhapjes së kulturës, ajo ishte shkollë elite, si pat thënë A. Marchiano në shkrimin e tij „Vita di Masci", lidhur me kolegjin: „vetëm familjet më të pasura i dërgojnë fëmijët e tyre të ndershëm në kolegjin e Shën Adrianit".

Mirëpo kjo ishte një e metë e përgjithshme e kulturës së asaj kohe, shkak për të cilin vetem pakica i shfrytëzoi beneficionet, qoftë nga pikëpamja kulturore, qoftë nga pikëpamja e evolucionit revolucionar të mendimit dhe të ideve.

Viti 1700, në Itali si në tërë Evropën, shënon vijat e para e kryesore të përtërirjes së mendimit politik e kulturor e për pasojë modifikimin e institucioneve edukuese, prej të cilave fillon të kërkohen metoda të reja t'i realizojnë në praktikë në pajtim me rriten intelektuale e politike. Pikëmbështetja e kësaj të fundit mund të identifikohet lehtë në besimin gjithnjë më të madh në përparimin e shkencës dhe në mendimin e ri filozofik, faktorë këta që do të jenë momente prioritare në formimin e një koncepti të ri politik. Jemi dëshmitarë të lindjes së një kulture të re laike që fillon të paralajmërojë nevojen e ballafaqimit të teorisë me praktikën. Në fillim vetëm pak grupe e mandej një shumicë gjithnjë më e madhe njihen me të dhënat konformistike të determinuara nga të pranuarit pasiv të skolasticizmit dhe të kurializmit. Në të vërtetë, mbrojtja e vlerave tradicionale kishte përparuar, deri në pikën e fundit, nga ana e jezuitëve, ngulmuesve në mbikëqyrjen kishtare mbi arsimin, të cilët kundërshtonin këtë tendencë gjithnjë e më të përhapur që të çmohet parimi i dobisë praktike të shkencës, parim ky në të cilin zinte rrënjë nevoja për reforma konkrete e të realizueshme.

Ligjet e pandryshueshmërisë së procesit historik garantonin një përhapje gjithnjë e më të gjerë dhe pranueshmëri të ideve të reja, në bazë të të cilave formuloheshin kërkesa eksplicite për arsimim më praktik e më pak dogmatik, të krijohen shkolla të reja, të futen mësime më konkrete, përmbajtje për t'i ballafaquar me përjetimet reale dhe me praktikën e sjelljes shoqërore të bashkëkohësve, edhe në seminaret kishtare. Në këso klime nisin të lindin idetë, si ato të Mario Paganit, mbi natyrën e aristokracisë, sepse tregonin papërshtatshmërinë dhe anakronizmin e koncepteve tradicionale kundruall fazave të evolucionit e të transformimit të një shoqërie në të cilën, barazia në kundërshtim me teorinë e privilegjeve të trashëguara, bëhet aspirata më e lartë.

Pikerisht midis këtij acarimi politiko-kulturor dhe ekonomik ndërmjet pushtetit laik e atij të klerit lind kolegii italo-shqiptar, për themelimin e të cilit do të japim informata të shkurtëra historike me qëllim që të nxirren e të cilësohen viat themelore. Nuk do të kishte kurrfarë rëndësie nëse i përmendim cilët qenë dhe sa qenë ata që u filluan në altarin e lirisë e të demokracisë po qe se nuk do t'i veçonim plotkuptimësitë prioritare në shumë nivele bisedash, d. m. th. në atë shoqëror, kulturor e politik (e pse ,jo edhe pedagogjik) në një optikë edhe pse të largët e të lakmueshme, me të drejtë mësimi. Pikërisht për këtë inkuadrohen në të qenët e saj si institucion dhe në manifestimet e jashtme të jetës së shqiptarëve të Kalabrisë: në të vërtetë, në të përmblidhen të gjitha interesat e tyre intelektuale, morale e religjioze.

I themeluar, pas shumë kërkesave të italo-shqiptarëve, nga papa Klementi XII, ndihmohet nga ky i fundit me rreth 12000 skuda, të marrë nga fondet e thesarëve papalë, si shpenzime për punimet e para.

Shpenzimet për tri vjetët e para i hoq Samuel Rodota, iniciatori kryesor i kësaj shkolle.
Sipas asaj që shkruante në letrën e papes për themelimin „Ex-injuncto Nobis" qëllimi ishte ai që të shikohen nevojat shpirtërore të italo-shqiptarëve të ritit grek. Nxënësit edukoheshin dhe mbaheshin me shpenzimet e Kolegiit prej momentit kur jepnin betimin se do të merreshin me religjion. Ishte e paraparë po ashtu edhe mundësia e drejtorit të pranojë në shkollë edhe ata që nuk do të merreshin me çështje fetare, por të cilët do të paguanin një shumë të caktuar vjetore.

Kështu, Kolegji prej fillimit përbëhej prej dy brezave: i pari nga nxënës që nuk paguanin e të tjerët konviktorë të cilët pranoheshin vetem nëse familjet e tyre ishin në gjendie të paguanin. Numri i konviktorëve vinte duke u rritur në krahasim me nxënësit, sepse vinin nga shumë anë që të mësonin letërsi e shkenca.

Pas vdekjes së Rodotes, që ishte drejtori i parë, në këtë post së pari erdhi imzot De Marchis e mandej imzot Archiopoli deri më 1794. Gjatë kësaj periudhe shkolla u ballafaqua me vështirësi të shumta, me karakter ekonomik para së gjithash, probleme këto që nuk u zgjidhën por që gjithnjë bëheshin më serioze.

Kur u bë drejtor imzot Bugliari, ai përdori të gjitha mjetet në dispozicion të rifillojë aktivitetin dhe punët t'i nxjerrë në rrugë të mbarë, por të gjitha përpjekjet e tij mbeten të kota, sepse nevojat ekonomike ishin të shumta.

Mandej Bugliari iu drejtua qeverisë ta shtrojë edhe një herë e ta analizojë rëndësinë që institucioni kishte për arbëreshët e Kalabrisë dhe për pamundësine e tyre të zgjidhnin problemet e Panumërta.

Mbreti Ferdinanti IV, pasi i muar në shqyrtim kërkesat e ankesat, me një shkresë të 1 marsit 1794 kërkon që Kolegji të transferohet prej S. Benedeto Ullano, atje ku kolegji prej ditës së parë qe quajtur Corsini, në S. Demetrio Corone në manastirin S. Adriano, të ardhurat dhe pasuria e së cilës duhet t'i dorëzoheshin drejtorit të kolegjit.

Personaliteti i Bugliarit u formua në Kolegj ku qe ushqyer e kultivuar thirrja e tij për liri e demokraci. Pikërisht për këtë drejtim që për praktikën e re edukative arkipeshkopi Cardamone nga Rossano e definon „farkëtari e djajve dhe e jakobinëve".

Pa dyshim, qëllimi i fundit ishte që t'i jepej rinisë një formim jo në kundërshtim me evolucionin kulturor e të mendimit të kohës. Interesi religjioz e ai për një arsimim më të gjerë u mishërua aq sa i dhanë jetë një instituti kishtar laik. Nëse diku simboli i lirisë dhe aspirata për të i kishin shtytur shqiptarët të migronin ishte e pamundur mos t'u printe edhe një herë këmbëngulja e fisnikëria, të vëna në sprovë nga ana e tiranisë borbone. Këto ndjenja liridashëse, duke gjetur fuqi e mundësi më të mëdha aksioni në koordinimin kulturor të Kolegjit, u bënë, si në epokat e tjera, elementi shtytës i kryengritjes kundër tiranisë dhe privilegjit të kastes. Këtë e dëshmojnë faktet, ngjarjet dhe sakrificat e Rilindjes.

Për motivet e sapopërmendura Bugliari dhe i tërë Kolegji qenë objekte persekutimesh: shumë dëme u sollën strukturës dhe nxënësve, ndërsa vetë peshkopi u vra gjatë plaçkitjes së S. Sofia di Epiro natën e datës 19 gusht të vitit 1806.

Mirëpo, kolegji, pëkundër pritjeve të Borbonit, doli edhe më i fuqishëm, sa u bë flamur i lirisë rreth të cilit u mblodhën arbëreshët e Kalabrisë, madje në numër të madh. As sakrifica e Imzot Bugliarit, që i preku e i trazoi bashkësitë shqiptare, si çdo vdekje tjetër heroike, nuk qe e kotë, sepse vepra e tij qe çmuar aq sa që pasardhësi i tij imzot Domenico Belusci nuk mundi pa e vazhduar duke e kultivuar te nxënësit shpirtin për liri e barazi.

Nga kjo shkollë del një numër i madh atdhetarësh e luftëtarësh për bashkim e pavarësi të Italisë; midis tyre të rikujtojmë i Mauro, i Tocci, i Nocito, i Baffa, De Rada Gennaro Placco, i Sette Conforti, Vincenzo Stratigo, Antonio Marchiano. U cituan emrat më të njohur që në të njëjtën kohë, në ngjarjet lokale qenë protagonistë, strategë e heronj. Deri këtu mund të marrim dy data kryesore rreth evolucionit dhe formes së vetëdijes demokratike të arbëreshëve dhe të kontributit të madh që e dha kolegji i Shën Dhimitër Korones në realizimin e tij; nëse në kohën e Bugliarit qe njëfarë dore qendër për përhapjen e ideve jakobine, gjatë periudhës së Restaurimit u bë seli shumë aktive e Karbonerisë, shoqëri e fshehtë që duke pasur degë e seli në të gjitha shtetet italiane, u bë inisiatore e lëvizjeve të para për pavarësi të Italisë së lirë e të bashkuar.

Nuk është fare margjinale të argumentojmë për sa u tha se-pse kësaj mund t'i bashkohet e tërë biseda për peshen dhe aftë-sinë e propagandimit të ideve për liri e drejtësi sociale midis ba-shkësive.

Gjendemi në fillim të shekullit XIX, afro tre shekuj pas ardhjes së grupeve të mëdha të shqiptarëve, dhe duhet cekur se kushtet për jetë nuk ishin përmirësuar shumë në krahasim me të kaluarën, kur të merren parasysh toka e paktë që u ishte dhënë për ta punuar, mungesa e arsimimit, kriminaliteti i baronëve dhe lakmia e nëpunësve të tatimeve. Ishte e qartë se politika qeveritare synonte t'i varfëronte gjithnjë e më tepër bashkësitë shqiptare me qëllim t'i mbante vazhdimisht në dorë, e kjo kryhej përmes detyrimeve fiskale precize, të cilave shqiptarët nuk mund t'u nënshtroheshin. Gjithë kësaj lipset shtuar averisionin e përhershëm e shekullor të peshkopëve latinë, të cilët u përpoqën me të gjitha mjetet të nënshtronin ritin grek që praktikohej në bashkësitë që ishin në dioçezet e tyre, me qëllim të futnin ritin latin. Kështu lindin luftëra e armiqësi interne midis njërës anë që ishin kryengritësit e, anës tjetër, që ishin shtypësit.

Këtë gjendje deprimuese të bashkësive shqiptare duhet impu-tuar edhe borgjezisë që lindte midis vetë arbëreshëve, e shtypur edhe nga ligjet shkatërruese feudale, që bëheshin pronarë të pa-surive e të tokave që më parë u takonin feudalëve të tjerë. Naty-risht se nuk kërkohet të mbrohen këto akte të aproprimit të pa-drejtë (që, pos të tjerave, favorizuan ndarjen në shtresa midis këtyre bashkësive) në çastin kur thuhej se kjo ishte pasojë e sis-temit politiko-ekonomik në të cilin ishin integruar sistem ky që i kishte detyruar arbëreshët të merrnin qëndrime të caktuara.

Zemërimi për jetë të mjerë që bënin dhe për padrejtësinë sociale i shtyri shqiptarët, dhe jo vetëm ata, të jenë kundër regjimit borbon. Gjërat ndryshuan shumë prej çastit kur e hapen shkollën e cila bëri kthesë pozitive në kulturë e në gjendjen sociale. Studentët dhe mësuesët që punonin aty ishin hallka lidhëse midis Kolegjit e bashkësive. Mësimet dhe përpunimi e kultivimi i ideve të reja e revolucionare transmetoheshin jashtë nga mësuesit e studentët duke ndjekur logjikën e farefisnisë. Në këtë mënyrë Kolegji afirmohej si qendër propagande dhe e përhapjes së mësimeve dhe e ideve që u përqafuan gjerësisht nga masa si për shkak të pakënaqësisë ndër ta si për idenë që e frymëzonte. Sipas mendimit të shumë studiuesve të çështjeve shqiptare, kjo shkollë e vetme që arbëreshët e Kalabrisë arritën ta kishin ishte pikënisje e vetëdijes demokratike të tyre, që kishte si pasojë zhgënjimin e klasës hegjemone, e cila nuk u gjend më para një populli inert e të pashkolluar, por të përgatitur dhe të gatshëm për revolucion, sepse tani është i aftë t'i kuptonte idetë e domethëniet.

Ngjarjet në kohën e Rilindjes italiane tregojnë si dashuria për liri dhe aspirata për demokraci u bënë shtytëse për të çuar krye kundër tiranisë feudale e shekullore të burbonëve.

Përfaqësuesit shtetërorë, pas shenjave të para të kryengritjes nga ana e arbëreshëve, u vërsulen mizorisht mbi shkollën e mbi nxënësit, sepse dëshira e parë ishte që të shpartallohej kjo „farkëtari idesh liberale e demokratike".

Duket gjë e dobishme të sjellim për këtë qëllim një frazë të thënë nga gjyqtari hetues i Rossanos, Ferdinando De Simone, me rastin e procesit të kryengritësve shqiptarë, midis të cilëve vëllezërit Mauro: „Duke shkuar pas ideve të rebelizmit e të komunizmit të inspiruara nga anëtarët e familjes Mauro, filluan të të vihen në lëvizje në çdo mënyrë e të proklamojnë se Statuti konstitucional nuk i konvenonte më tjetër kombit, e se mbreti nuk vepronte në mënyrë të ndershme, etj..."

Nga kjo ndodhi te arbëreshët zgjohet vetëdija demokratike e revolucionare, e dëshmuar edhe më mirë nga lëvizjet në Kozencë më 1844, nga kryengritja kalabreze më 1848 dhe nga të gjitha ngjarjet që e karakterizojnë luftën për bashkimin e Italisë, ngjarje këto që tregojnë poashtu sa patriotë kishte edukuar kolegji Shën Adriano. Dy figura të rëndësishme tipike të këtij formimi: Agesilao Milano e Attanasio Dramis, personalitete këto që i zgjodhëm si shembuj jo rastësisht.

Dramisi hyri në kolegj më 1842 si konviktor duke sjellë me vete një edukim politik që e kishte marrë në familjen e tij, e që bukur shumë ishte ushqyer me përmbajtje të reja kulturore e ideologjike nga i tërë sistemi edukativ i shkollës e mbi të gjitha nga mësuesi Antonio Marchiano. Shokë i pat Antonio Nocitin, Nicodemo Baffan, figura rilindase të cituara më parë, dhe Agesilao Milanon. Aty qëndroi deri më 1848, vit në të cilin e pa dështimin e lëvizjeve kryengritëse.

Pa dyshim populli nuk ishte ende i pjekur për të përballuar situata që do të mund të ndryshonin kahen e historisë së Italisë. Kërkohej kohë jo aq e shkurtër që pjekuria individuale dhe kolektive të arrinte stadet e mjaftueshme për t'i parë më mirë problemet në mënyrë më koherente dhe efektive aq sa edhe vepruese. Ky front demokratik që ishte instaluar midis bashkësive shqiptare ishte në rrezik të mos qëndronte më tjetër ndaj okupimeve sistematike të tokave që krijonin luftëra të brendshme midis tyre.

Pas dështimit të lëvizjeve Dramisi u përpoq të shkojë në Romë me qëllim të futej në radhët e republikanëve por u arrestua, u dënua dhe u lirua më 1852.

Më 1856 Dramisi dhe Agesilo Milano menjëherë pas vendimit të marrë nga ana e komitetit të fshehtë të Kozencës, që kishte nevojë të vinte kontakt ma komitetin e fshehtë të Napolit, në bazë të kërkesave të tyre u pranuan të kryejnë shërbimin ushtarak në radhët burbonase në zëvendësim të vëllezërve përkatës. Agesilao Milano i kishte folur në komitet dhe mikut Dramis për qëllimet e tija për ta vrarë mbretin dhe nga të gjitha anët i kishin arritur lutje të mos ndërmerrte nisiativa private, sepse me siguri do të shkonin huq dhe do t'i sillnin dëm si vetë atij, ashtu edhe gjithë organizates. Megjithëse dukej se ishte gati të hiqte dorë nga qëllimet e veta, në 8 dhjetor 1856 bëri atentat kundër mbretit. U burgos menjëherë, u muar në pyetje dhe u torturua me qëllim t'i tregonte emrat e komplotistëve të tjerë. Pasi që torturuesve e gjyqtarëve u tha sypatrembur se vepra ishte vetëm frut i vendimit të tij, më 13 dhjetor të të njëjtit vit e sollën para trekëmbëshit në Sheshin Cavalcatoio në Napoli.

Ndërkaq fillon shtypja mbi shqiptarët si në Napoli ashtu edhe në Kalabri. Vincenzo Rodota shkarkohet nga posti i nëndrejtorit të Kolegjit, i cili mbyllet deri më 1858.

Dramisi bashkë me shumë të tjerë arrestohen dhe mbyllen në burgjet e Kalabrisë. Midis të njëmijëve figurojnë personalitete të njohura të botës italo-shqiptare, që ishin dalluar në raste të mëparshme revolucionare e që njëlloj ishin formuar e kalitur në Kolegjin e Shën Adrianit, i cili edhe një herë intervenonte me aftësinë e tij koordinuese me qëllim që Garibaldi, sapo të arrinte, të gjente mikpritjen e nevojshme, si revolucionar që ishte dhe për shtytjen që u kishte dhënë masave që të vepronin për të fituar lirinë e demokracinë.

Me të arritur ai iu bashkua Legione Pace, i përbërë nga 500 shqiptarë, prej të cilëve rreth treqind të prirë nga Sprovieri që si hero i Sapri Battista Falcone, qe edukuar në Kolegjin S. Adriano. Dëshmi historike për këtë është dekreti i Garibaldit, i datës 20 tetor 1860 nga Kaserta me të eilën ai italo-shqiptarëve u dha mirënjohjen kombëtare për trimëri dhe atdhedashuri; u dha një dotacion prej 12.000 duketësh me qëllim të rindërtohej godina e Kolegjit në Shën Dhimitër Korone dhe një lavdithuerje fatosëve dhe bujarëve shqiptarë të njohur në vepra të mëdha për çështjen kombëtare.

Pjekuria e vetëdijes demokratike e revolucionare e arbëreshëve pasqyrohet në mënyrën më të qartë në evolucionin e pozitës politike të Dramisit, i cili nuk i ndërpreu kurrë marrëdhëniet me botën kalabreze-shqiptare, që ishte frymëzuar dukshëm nga mendimi dhe idetë e tij.
Pas ndërmarrjes garibaldiane dhe ngjarjeve kombëtare që pasuan lind grupi i ri i cili shkëputet nga macinizmi dhe u bashkohet rrymave socialiste. Aktiviteti i tij politik midis viteve 1864 dhe 1872 ishte shumë i madh: bën pjesë në redaksinë „II popolo d'Italia", bashkëpunon në themelimin e shoqates „Liberta e giustiza", merr pjesë në seksionin napolitan të Intemacionales.