Problemi i ruajtjes së tërësisë territoriale te Shqipërisë u bë shumë i mprehtë dhe u vu në rend të ditës, si një problem kardinal në procesin e zhvillimit historik të popullit shqiptar, në vitet e Krizës së Lindjes 1875-1878, gjatë luftës ruso-turke të vite-ve 1877-1878 dhe veçanërisht gjate viteve të stuhishme të Lidhjes Shqiptare të themeluar në Prizren (1878-1881) e cila pati si objektiva kryesore: ruajtjen e paprekshmërisë e të tërësisë së trojeve kombëtare shqiptare e, bashkë me këtë, njohjen e kombit shqiptar si një e të pandarë si dhe bashkimin e tokave të Shqiperisë në një njësi të vetme kombëtare, mbi bazën e së cilës do të hidheshin themelet e ngrehinës së shtetit kombëtar shqiptar.

Lëvizja e masave popullore dhe mendimi politik përparimtar, që pasqyronte tendencat e zhvillimit historik të Shqipërisë e të popullit shqiptar, dëshmonte për karakterin mbarëshqiptar të saj dhe të koncepteve politike që u parashtruan në shumë dokumente të kohës, siç qenë dokumentet programatike të Lidhjes Shqiptare, memorandumet e protestat e shumta dërguar Portës së Lartë dhe qeverive të Fuqive të Mëdha nga të katër anët e Shqipërise. Konceptet politike të drejtuesve dhe aktivistëve kryesorë të Lidhjes Shqiptare mbështeteshin në doktrinat politike përparimtare të kohës, në ato parime demokratike e kombëtare që kishin ushqyer vite me radhë lëvizjet e mëdha e të fuqishme nacionale revo-lucionare të popujve e të forcave demokratike, për krijimin e shteteve kombëtare e për demokratizimin e jetës politike të këtyre shteteve.

Shqipëria, si atdheu i shqiptarëve, në dokumentet programatike të Lidhjes, në memorandumet,, protestat e kërkesat e tjera të shumta, shikohet si një madhësi unike, e pandarë, si nga pikëpamja historike e gjeografike, ashtu edhe etnike e kombëtare. Përparimi i vendit, lulëzimi i tij lidhet para së gjithash e mbi gjithçka me ruajtjen e sigurimin e tërësisë kombëtare e të unitetit kombëtar. Ky koncept kishte gjetur përhapje edhe para forcimit të Lidhjes Shqiptare. Atdhetarët shqiptarë me kohë kishin hedhur idenë e veçimit të tokave shqiptare nga tokat e kombësive të tjera që bënin pjesë në Perandorinë Osmane.

Kur copëtimi i Shqipërisë u bë një rrezik real, pas paqes se Shën-Stefanit dhe Kongresit të Berlinit, problemi i ruajtjes dhe sigurimit të tërësisë e bashkësisë territoriale u bë problem qendror dhe e gjithë lëvizja për mbrojtjen e të drejtave të shqiptarëve dhe mendimin politik përparimtar shqiptar e përshkoi si një fill i kuq ideja e mbrojtjes dhe sigurimit të tërësisë e bashkësisë territoriale, si kusht paraprak kryesor për krijimin e një Shqipërie autonome, për përparimin e lulëzimin e saj.

Me krijimin e Lidhjes Shqiptare në qershor 1878, në dokumentet e saj programatike, siç qenë Akti i vendimeve (Kararna-me), Vendimi i 2 korrikut e dokumente të tjera, ruajtja e tërësisë territoriale dhe roli i saj në konsolidimin kombëtar dhe në organizimin politik, del si një kusht i domosdoshëm për mbrojtjen e zhvillimin e kombësisë shqiptare, si kusht i domosdoshëm për krijiinin e një uniteti kombëtar, politiko-administrativ me tipare shtetërore, që do të siguronte vetëqeverisjen e Shqipërisë në kuadrin e Perandorisë Osmane.

Vlen të theksohet se, për ruajtjen e integritetit territorial të vendit, Lidhja i bëri apel në radhë të parë e kryesisht popullit shqiptar, i cili, siç e dimë, luftoi dhe derdhi gjakun për Kombin dhe Atdheun. Ushtria që do të ngrihej për mbrojtjen e tokave shqiptare do të mbahej me ndihmat e popullit dhe mjetet financiare që do të siguronte Lidhja. Në këtë rast Lidhja e injoronte ndarjen e vjetër administrative të tokave shqiptare në katër vilajete, prandaj, siç thuhet në Aktin e vendimeve, ngriti „ndërtesën e saj të bashkimit" me kryeqytet Prizrenin, duke e konsideruar Shqipërinë pa përjashtim, Jugun dhe Veriun, si një të tërë unike. U hodh kështu ideja për një organizim administrativ territorial mbarëshqiptar, me qëllim që të bashkoheshin të gjitha trojet e banuara nga shqiptarët në një njësi territoriale të vetme e të pandarë. Kjo ide gjeti një zbërthim të hollësishëm në Urdhëresën e Lidhjes të 18 qershorit, në nenin 1 të së cilës thuhej: „Për të zbatuar vendimet e „Aktit të Vendimeve" të marra nga ana e Lidhjes, do të formohet në qytetin e Prizrenit një administratë qendrore e përbërë prej personave më të zgjedhur të deputetëve të çdo sanxhaku, nga e cila do të varen administratat e çdo kazaje... Prej personave që do të jenë më të përshtatshëm do të krijohen në secilën prej tyre degë të administratës (qendrore)".

Qysh në dokumentet e para të Lidhjes Shqiptare koncepti i territorit shqiptar i ruajtjes dhe sigurimit të tërësisë së trojeve shqiptare lidhet ngushtë me atë të kombësisë si dy madhësi të pandara, si dy anë të së njëjtës medalje. Asnjëherë koncepti i territorit shqiptar nuk shikohet nga interesa të ngushta ekonomike lokale, si një madhësi më vete, por gjithmonë i lidhur me interesa mbarëshqiptare, i lidhur ngushtë me parimin e kombësisë. Kombi parafytyrohet si një madhësi reale që shtrihet në një territor të caktuar, në trojet shqiptare, prandaj çdo cungim i trojeve shqiptare shikohej me të drejtë si një dhunim i të drejtave kombëtare të popullit shqiptar.

Akti i Vendimeve e shpreh qartë dhe pa ekuivoke qëllimin kryesor të Lidhjes qysh në nenin 1 ku thuhet: „Lidhja jonë formohet me qëllim... që të veprojë aktivisht me të gjitha mjetet për të mbrojtur integritetin e vendit".

Autorët e Aktit të Vendimeve nxirrnin në plan të parë mbrojtjen e tërësisë tokësore të Shqipërisë, sepse copëtimi i saj sillte me vete një rrezik fatal. Copëtimi i vendit, mendonin me të drejtë udhëheqësit e Lidhjes, do të dobësonte tej masës Shqipërinë e, si rrjedhim, ajo do të dobësohej aq shumë sa do të vihej në pikëpyetje perspektiva e krijimit të shtetit autonom e më vonë të pavarur shqiptar në një të ardhme të afërt.

Me vendimet që mori Lidhja Shqiptare kryente një akt të madh historik dhe veten e saj e quante të përjetshme siç quante kombin shqiptar të pathyeshëm e të përjetshem në territorin ku ai kishte pasur dhe kishte shtrirjen e tij. „Kjo Lidhja jonë, -thuhet në Aktin e Vendimeve, - do të kalojë brez pas brezi ndër fëmijët dhe fëmijët e t'ëmijëve tanë.. .". Me këtë Lidhje tregonte se themelet e „ndërtesës së bashkimit" që ajo po hidhte do t'i jepnin popullit shqiptar mundësinë për të gëzuar ato të drejta historike, ashtu siç i kishin popujt e lirë e të pavarur. „Ne, deklaronin delegatët e mbledhur në Prizren, nuk do të pranojmë kurrë këtej e tutje që ndonjë sundimtar të na tiranizojë dhe të shtypë banorët e tokave tona". Për këtë ata jepnin besën se do të sakrifikonin edhe jeten e tyre.

Me zgjerimin e lëvizjeve patriotike të masave popullore në verë e vjeshtë të vitit 1878, lufto për ruajtjen e tërësisë tokësore dhe njësimin e tokave shqiptare në një provincë autonome hyri në një fazë të re. I mbështetur fuqimisht në lëvizjet e masave të gjera popullore, në patriotizmin e tyre të pakufishëm, në gadishmërinë për të mbrojtur çdo pëllëmbë të tokës shqiptare, mendimi politik i drejtuesve të Lidhjes Shqiptare e bëri një hap të madh përapra dhe programi politik i Lidhjes u pasurua me kërkesa të reja, më të qarta që iu përgjigjeshin kërkesave të zhvillimit historik të Shqipërisë, dëshirave e aspiratave të mbarë popullit shqiptar.

Në mbledhjet e mëdha që u bënë nga fundi i korrikut i vitit 1878 në Janinë e Prizren, Lidhja Shqiptare i kërkoi haptazi Portës së Lartë jo vetëm bashkimin e tokave shqiptare, por edhe njohjen e kombësisë. Në projektin që i paraqitën Valiut të Janinës e të Kosovës, përfaqësuesit e Lidhjes Shqiptare kërkuan zbatimin e reformave dhe njohjen e Shqipërisë si Vilajet autonom. „Shqiptarët, - thuhet në vendimin e mbledhjes së Janinës të Lidhjes Shqiptare, më 24 korrik, - të udhëhequr nga ndjenjat patriotike, e gjithë Toskëria, e Gegëria, u betuan dhe lidhën besën me shkrimin për të mbrojtur tokën e shenjtë të vendlindjes".

Për realizimin e këtij qëllimi, në emër të të gjithë shqiptarëve, përfaqësuesit e Lidhjes, të mbledhur në Janinë, kërkuan të vihen në jetë tri çështje:

Së pari, të forcohet gjuha e tyre, me qëllim që të sigurohet ëkzistenca kombëtare e tyre.
Së dyti, që ata të mundin t'u bëjnë ballë synimeve pushtuese të armiqve, duhet të bashkohen të gjithë në një njësi...
Së treti, reformat e nevojshme të zbatohen në Shqipëri para çdo vendi tjetër".

Nga fundi i verës së vitit 1878 në Shqipëri u krijua një gjendje mjaft e nderë, u ashpërsuan marrëdhëniet midis Lidhjes Shqiptare dhe Qeverisë Turke me asgjësimin e mareshalit turk Mehmet Ali Pasha dhe të taboreve te tij në fillim të shtatorit 1878. Ajo u tregoi qartë se shqiptarët jo vetëm që nuk u bindeshin urdhrave të Stambollit, por përkundrazi ishin të vendosur të mbronin të drejtat e tyre kombëtare. Kjo ngjarje i bindi atdhetarët shqiptarë se duheshin parashtruar kërkesa më të avancuara dhe i mbushi me besim se masat e gjera popullore do ta prisnin me gëzim të madh një program të tillë.

Komiteti i Stambollit përpunoi dhe botoi më 27 shtator 1878 programin e ri të lëvizjes shqiptare. Ky program u botua prej Sami Frashërit në gazetën e tij „Terxhumani Shark". Programi i ri kishte në themel dy ide krysore: ruajtjen e tërësisë tokësore të Shqipërisë dhe autonominë e vendit. Këto dy kërkesa lidheshin ngushtë me njëratjetrën. Qeverisja autonome, sipas autorëve të këtij programi, duhet të shprehej në bashkimin e të gjitha tokave shqiptare në një njësi të vetme administrative dhe jo të ndara, aq më tepër të copëtuara.

Në nëntor 1878 vijmë në një nga pikat më kulminante të Lidhjes Shqiptare, në mbledhjen tjetër plenare në Dibër, me delegatë të ardhur nga të gjitha anët e Shqipërisë. Në memorandumin e aprovuar në këtë mbledhje vihej në dukje se copëtimi i Shqipërisë, ashtu siç u vendos në Kongresin e Berlinit, do të kishte pasoja katastrofike për fatet e saj. E vetmja rrugëdalje nga kjo gjendje e vështirë dhe e ndërlikuar ishte bashkimi i të gjitha kra-hinave të Shqipërisë, duke mos lënë jashtë saj asnjë pëllëmtaë tokë, dhe marrja në dorë e qeverisjes së vendit nga ana e shqiptarëve. Pesë pikat e programit politik të Lidhjes Shqiptare pasqyronin në mënyrë të plotë dy idetë themelore: E para, ruajtja e tërsisë territoriale si një kusht sine qua non për zhvillimin e përparimin e vendit, për konsolidimin politik dhe për realizimin e qeverisjes autonome; dhe e dyta, kërkesa e autonomisë territoriale politike, d.m.th. kërkesa për vetëqeverisje në shkallë kombëtare, që të përfshinte në gjirin e saj të gjitha territoret e banuara nga populli me prejardhje të njëjtë kombëtare, në një njësi të vetme administrative, me organe qendrore që kanë nën vartësinë e tyre organet lokale, me reparte të armatosura të veçanta, me gjyqe e organe të tjera të përbëra nga nëpunës vendas që kanë si gjuhë amtare gjuhën shqipe.

Evolucioni i shpejtë i pikëpamjeve politike të Lidhjes Shqiptare dëshmonte për forcën e madhe të lëvizjes popullore, për lidhjen e ngushtë të saj me truallin kombëtar. Programi i ri i Lidhjes tregonte qartë se Lidhja Shqiptare i kuptonte drejt dhe u përpoq t'u jepte një zgjidhje të përshtatshme detyrave të mëdha historike që kishte shtruar zhvillimi ekonomik, shoqëror e politik i vendit. Kërkesat e reja të Lidhjes Shqiptare e forcuan edhe më shumë karakterin e hapur antiturk të lëvizjes shqiptare.

Përballë kërcënimeve të shteteve fqinje, që kërkonin të copëtonin Shqipërinë, duke u mbështetur në vendimet e marra nga Kongresi i Berlinit, lëvizja shqiptare i shtoi përpjekjet e saj për të ruajtur të paprekura trojet shqiptare dhe të ardhmen e vendit e lidhi në mënyrë të pazgjidhshme me ruajtjen e tërësisë territoriale. Kërkesat e shqiptarëve drejtuar Portës dhe Fuqive të Mëdha u bënë më këmbëngulëse, propaganda patriotike e drejtuesve të Lidhjes u intensifikua, gatishmëria e masave popullore për të mbrojtur me armë në dorë u shfaq në të katër anët e Shqipërisë dhe dha rezultatet e para.

Koncepti Shqipëri, si tërësi e tokave të banuara nga shqiptarët, pjesët e së cilës nënkupton si një e tërë unike e lindur historikisht u bë për të gjithë shqiptarët gur i provës së atdheda-shurisë dhe kusht i parë për konsolidimin dhe përparimin politik. Lufta e Lidhjes Shqiptare për sigurimin dhe mbrojtjen e tërësisë territoriale, veçanërisht për mbrojtjen e atyre territoreve që rrezikoheshin imediatisht nga copëtimi, luftë e cila zhvillohej e ashpër dhe e pandërprerë në dy fronte, kundër monarkive ballkanike të përkrahura nga Fuqite e Mëdha dhe kundër Perandorisë Osmane, e bashkoi popullin shqiptar si një trup i vetëm rreth Lidhjes; Shqiptarët tregoheshin të paepur në luftën e tyre dhe, me armë në dorë, dhanë prova të një vendosmërie të pashoqe për të mbrojtur trojet e tyre, idealet e lirisë dhe të pavarësisë. Si gjithmonë ai që i bashkonte ata, i frymëzonte dhe i bënte të paepur, ishte ideali kombëtar, mbrojtja e çdo pëllëmbë toke shqiptare.

Vendosmërinë e tyre për të mbrojtur tërësinë tokësore të Shqipërisë, Lidhja dhe masat e gjera të popullit e treguan në luftën për mbrojtjen e viseve shqiptare, të cilat Kongresi i Berlinit padrejtësisht, në kundërshtim të hapët me parimin e kombësisë, kishte vendosur t'i shkëputeshin tokës „mëmë". Lufta e shqiptarëve për mbrojtjen e Plavës dhe të Gucisë (tetor 1879 - janar 1880) përbën një nga faqet më të lavdishme të Lidhjes Shqiptare, si një lëvizje mbarëshqiptare, për mbrojtjen e tërësisë territoriale të Shqipërisë. Nga Kosova e Shkodra vajtën me mijëra vullnetar dhe, së bashku me popullsinë e këtyre krahinave, luftuan me heroizëm për mbrojtjen e tyre. Një qëndresë heroike bënë shqiptarët për mbrojtjen e Hotit e Grudës, të cilët përfaqësuesit e Fuqive të Mëdha vendosën t'ia jepnin Malit të Zi në këmbim të Plavës e të Gucisë. Ky pazarllëk i ri në dëm të Shqipërisë i indi-njoi pa masë shqiptarët, të cilët filluan të vërshejnë nga shumë krahina të vendit për të mbrojtur Hotin e Grudën. Vullnetarë erdhën jo vetëm nga krahinat e afërta, si nga Shkodra, por edhe nga krahina më të largëta si Mati, Luma, Kosova, Dibra, Tetova, etj.

Lufta e shqiptarëve për mbrojtjen në fillim të Plavës e Gucisë e në pranverë të vitit 1880 të Hotit e Grudës, ngjalli një hov të ri në lëvizjen patriotike popullore në të katër anët e Shqipërisë dhe kudo populli tregohej i gatshëm për mbrojtjen e tërësisë se Atdheut. Me sukses luftoi Lidhja për mbrojtjen e tokave shqiptare në Jug, që Kongresi i Berlinit rekomandonte t'i jepeshin Greqisë dhe bëri që problemi i kufijve të mbyllej, duke mbetur ata ashtu siç qenë.

Një rëndësi të madhe në luftën për arritjen e unitetit kombëtar e ruajtjen e tërësisë territoriale patën vendimet e mbledhjes së madhe të Gjirokastrës, të mbajtur më 23 korrik 1880, ku ishin përfaqësuar pothuaj të gjitha krahinat e Shqipërisë së Jugut e të Veriut. Problemi kryesor që u shtrua në këtë mbledhje ishte problemi i krijimit të nje shteti kombëtar autonom, i cili do të bashkonte në një unitet tokësor të gjitha trojet shqiptare. Vetëm kjo mund të shpëtonte kombin shqiptar dhe Shqipërinë nga rreziku i copëtimit. Uniteti kombëtar do të mishërohej në krijimin e një qeverie shqiptare me qendër në një nga qytetet në mes të Shqipërisë, ndërsa vartësia nga Turqia do të kufizohej në minimum, në dhënien e një shpërblimi vjetor dhe të reparteve ushtarake në rast lufte. Programi i shqyrtuar dhe aprovuar në mbledhjen e Gjirokastrës shënonte një hap përpara jo vetëm në ruajtjen e tërësisë tokësore por edhe në bashkimin e unifikimin e trojeve shqiptare nën qeverisjen unike, autonome, të një qeverie kombetare shqiptare.

Pas mbledhjes së Gjirokastrës përkrahësit e programit të aprovuar në këtë mbledhje, të mbështetur në masat e gjera popullore filluan të krijojnë administratën shqiptare dhe të realizojnë unitetin e vendit.

Solidariteti dhe gadishmëria e popullit shqiptar për të mbrojtur çdo pëllëmbë të tokës së tij u shfaq edhe një herë me forcë të madhe në luftën për mbrojtjen e Ulqinit, të cilin Fuqitë e Mëdha e jepnin në këmbim të Hotit e të Grudës, që shqiptarët i mbrojtën me vendosmëri dhe nuk lejuan që këto t'i shkëputeshin Atdheut, Shqipërisë.

E gjithë Evropa qe dëshmitare e vendosmërisë së shqiptarëve për të mtarojtur vendin e tyre. Një ushtri e madhe turke e përkrahur dhe nga një flotë detare ndërkombëtare e Fuqive të Mëdha dhe nga forcat e Malit të Zi u sulën kundër Ulqinit, për mbrojtjen e të cilit shqiptarët kishin vënë gjokset e tyre. Armiku ishte shumë më i madh në numër dhe i armatosur gjer në dhëmbë. Edhe atëherë, kur 20 anije lufte të Fuqive të Mëdha me 7000 këmbësorë detarë dhe me 138 gryka zjarri, kur 17 batalione turke qëndronin përreth qytetit, dhe ushtritë malazeze qëndronin po në afërsi të Ulqinit, shqiptarët luftuan me vetëmohim për mbrojtjen e qyte-tit. Por fuqia e armikut ishte tepër e madhe, vullnetarët shqiptarë u thyen dhe qyteti i Ulqinit nga fundi i nëntorit iu dorëzua autoriteteve malazeze nga ana e ushtrisë turke. Humbja e Ulqinit i lëndoi zemrat e shqiptarëve, por iu tregoi në të njëjtën kohë se rreziku i copëtimit të Shqiperisë kërkonte mobilizimin e të gjitha forcave për mbrojtjen e Atdheut.

Ndërkohë lëvizja e shqiptarëve për unitet kombëtar e qeverisje autonome e udhëhequr politikisht, organizativisht e ushtarakisht nga Lidhja Shqiptare, në fund të vitit 1880 dhe në fillim të vitit 1881 hyri në një fazë të re vendimtare, në fazën e luftës së hapur të armatosur kundër pushtuesve turq, dhe realizoi me dhunë autonominë.

Megjithëse u shtyp Lidhja Shqiptare e themeluar në Prizren, si një lëvizje e madhe politike për unitetin kombëtar, për ruajtjen e tërësisë tokësore dhe për krijimin e shtetit kombëtar shqiptar në formën e autonomisë, la gjurma të pashlyeshme në historinë e lavdishme luftarake të popullit shqiptar. Ajo mbeti gjithmonë si shembull i madh frymëzimi dhe si pikë referimi për lëvizjen e mëvonshme të popullit shqiptar për liri, pavarësi e unitet kombëtar.