Në prag të Krizës Lindore, rrethet patriotike që organizuan dhe udhëheqnin Lëvizjen Kombëtare Shqiptare në gjysmën e dytë të shekullit XIX, kristalizuan edhe më tepër rolin e saj politik sa në suazat të Perandorisë Osmane, aq edhe te shtetet evropiane dhe ballkanike. Kuptohet se ky proces i Lëvizjes Kombëtare është i lidhur ngushtë edhe me disponimin luftarak të masave fshatare shqiptare, të cilat nuk mund më ta duronin politikën fiskale të qeverisë së Stambollit. Por këtë disponim të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare dëshironin ta shfrytëzonin për interesa të veta shtetet fqinje, në radhë të parë Serbia, Mali i Zi dhe Greqia.1 Në këtë drejtim u angazhua dhe Rusia cariste, e cila në vitin 1874 përpiqej të organizonte një kryengritje të përbashkët shqiptaro-maqedonase.2

Mirëpo, gjatë viteve 1875-1878, Kriza Lindore vazhdimisht po acarohej. Paqja e Shen Stefanit, e cila e favorizonte politikën e forcimit të një Bullgarie të Madhe në dëm të serbëve, maqedonasve dhe shqiptarëve, pos diplomacisë evropiane dhe popujve të tjerë të Gadishullit Ballkanik, shqetësoi së tepërmi edhe rrethet patriotike shqiptare. Për këtë arsye, njerëzit që udhëheqnin Lëvizjen Kombëtare Shqiptare e shtruan si nevojë urgjente bashkimin e tërë forcave të cilat në ngjarjet e ardhshme duhej ta shtronin çështjen e autonomisë dhe të mbronin trevat e banuara me shqiptarë nga copëtimi. Prandaj në prag të formimit të Lëvizjes së Prizrenit filluan të mbahen tubime të shumta. Kështu gjatë pranverës së vitit 1878, në qytetet më të mëdha të vilajetit të Manastirit dhe Kosovës filluan të qarkullojnë grupe të vogla patriotike për të agjituar rreth formimit të Lidhjes Shqiptare.3 Stojniqi, konsulli i Serbisë nga Prizreni në fund të muajit prill të vitit 1878 raportonte se në Dibër, Tetovë, Strugë, Kumanovë, Prizren, Gjakovë, Pejë, Gusi e tjera vende shqipatrët po organizojnë shumë tubime me karakter politik.4

Në procesin e këtyre ngjarjeve, Lëvizia Kombëtare shqiptare formon organin e vet më të lartë politiko-ushtarak - Lidhjen e Prizrenit. Kështu, ajo pos maturisë tregoi edhe pjekuri të lartë ideo-politike ku bënte pjesë edhe procesi kulturo-arsimor që si i tillë hapi horizonte të reja në lidhje me emancipimin kombëtar.5 S'ka dyshim se në binarët e kohës - Lidhja e Prizrenit tek e fundit ishte edhe produkt i zhvillimit të marrëdhënieve shoqërore-ekonomike dhe politike të vendit dhe njëherësh edhe dukuri e koniukturës ndërkombëtare, të cilën e hudhi në zjarr Kriza Lindore.8

Pjekuria e Lidhjes së Prizrenit dëshmohet shumë herë dhe si e tillë ajo diti që kërkesat e popullit shqiptar t'i lidhte ngushtë me luftën për çlirimin kombëtar dhe social të popujve të robëruar të Ballkanit. Mirëpo, programi kombëtar që hartoi Lidhja Shqiptare dhe që më vonë e parashtroi si kërkesë ishte i lidhur ngushtë ku më shumë e ku më pak me interesat antagoniste të Fuqive të Mëdha dhe disa shtete të Gadishullit Ballkanik.7 Prandaj në intervalin midis traktatit të Shën Stefanit, Kongresit të Berlinit8 dhe Lidhjes së Prizrenit, Lëvizjes kombëtare shqiptare iu desh të kalonte nëpër shum batica dhe zbatica të kohës të mbarsur me aq shumë ngjarje ndërkombëtare.9

veshje Dibrane

Megjithëse Lidhja e Prizrenit gjendej para vështirësive të mëdha „si deti pa fund", ajo duke u mbështetur në shtresat e gjera popullore (1878 - 1881) u ngrit në një nivel të atillë sa që shqetësoi jo vetëm oborrin perandorak të dovletit, por edhe shumë qeveri imperialiste të Evropës dhe të Ballkanit. Lidhja e Prizrenit pasi ishte e tërë shqiptarëve aktiviteti i sajë manifestohej edhe në territorin e sotëm të Maqedonisë, sidomos ndër vendet e banuara me shqiptarë, si në Dibër, Tetovë, Shkup e vende të tjera.

Materialet burimore të asaj kohe na ofrojnë të dhëna të shumta në lidhje me aktivitetin e Lidhjes së Prizrenit në territorin e sotëm të Maqedonisë. Kështu, në vendimet e aprovuara nga Dega e Lidhjes në Dibër gjejmë të dhëna jo vetëm që janë të lidhura me rrethinën e Dibrës, por me mbarë veprimtarinë e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare, sidomos me kërkesat që parashtronte ajo. Kështu, në fillim të dokumentit theksohet se Arnautlluk - quhen shumica e vendeve që përfshihen mbrenda sanxhaqeve të Shkodrës, Jeni Pazarit, Prishtinës, Prizrenit, Shkupit, Manastirit, Dibrës, Beratit, Gjirokastrës, Prevezës dhe Janinës - dhe se në këtë territor jeton një popullsi prej 2 milion banorë dhe se të gjithë flasin një gjuhë.10

Më tej theksohet është fjala për një krahinë të madhe të Turqisë dhe se „shqiptarët me trimërinë, aftësinë dhe rëndësinë e pozitës gjeografike të viseve të tyre janë pararojë dhe fuqi luftarake e ushtrisë otomane".11 Në këto vendime që i aprovoi Dega e Lidhjes së Prizrenit në Dibër theksohet fakti se popullit shqiptar pas Kongresit të Berlinit i kanoset rreziku i copëtimit gjë që do të sillte shfarosjen e kombit, rasës dhe besimit për të konkluduar: „Prandaj për të evituar tërë këto, nevojitet që në krahinat e Arnautllukut një orë e më parë të zbatohen (islahat) reformat e kërkuara dhe përmirësuese që përbëhen prej pesë konkluzave si më poshtë:

— E para: Të gjitha viset e Arnautllukut të bashkohen në një vilajet, me seli në një qytet, i cili do të jetë njësoj i afërt dhe i përshtatshëm për tërë viset rreth tij;
— E dyta: Tërë nëpunësit (me'mur) që shërbejnë në krahinat e Arnautllukut duhet të dinë edhe gjuhën shqipe.
— E treta: Të përhapet arsimi dhe në shkolla të mësohet gjuha shqipe.
— E katërta: Të zbatohen të gjitha vendimet që hyjnë në fuqi lidhur me përmirësimin dhe iteresin shtetëror dhe kombit, të cilat aprovohen nga Kuvendi i Këshillit Qendror12 i cili do të vendoset më qendër të vilajetit për të vazhduar punën e vet katërmujore deri në fund të vitit.
— E pesta: Të caktohet një sasi e mjaftueshme nga të ardhurat, e cila do të përdoret posaçërisht për zhvillimin e arsimit dhe ndërtimit publik - punëve botore..."I3 Nga raporti i vendimeve të aprovuara nga Dega e Lidhjes së Dibrës kuptojmë se këshillin e drejton Iljaz pashë - Dibra së bashku me anëtarët e tjerë.14

Kah fundi i muajit tetor dhe në fillim të muajit nëntor të vitit 1878, në Dibër vjen Abdyl Frashëri së bashku me parinë e Toskërisë. Me këtë rast paria e Dibrës organizoi një kuvend ku diskutohet rreth formave të bashkëpunimit dhe kërkesave që duhet aprovuar në lidhje me çështjen shqiptare. Në fillim të vendimeve të aprovuara, gjejmë edhe të dhëna të tilla: „Në kuvendin tonë (të Dibrës - M. K.) kësaj radhe si përfaqësues i Organizatës së Lidhjes së Toskërisë erdhi Abdyl beu (Frashëri - M. K.).

Në bisedimet që u zhvilluan midis nesh dhe përfaqësuesit në fjalë u shqyrtuan dhe u morën në konsiderim pasojat e gjendjes kadastrale që e kanë përfshirë shtetin tonë në pjesën e Rumelisë si dhe rreziqet që tash dhe në të ardhmen janë duke iu kanosur atdheut tonë, përkatësisht provincave të Arnautllëkut.15 Më tej aprovohen pesë kërkesat kryesore16 por me konstatimin se ato „janë çështje që na ngrenë moralisht dhe materialisht dhe na sigurojnë ardhmëri dhe mirëqenie të lumtur".17
Më poshtë, në vendimet e aprovara konstatohet se këto kërkesa do t'i përcillen Stambollit nëpërmjet të nji komisioni të veçantë të autorizuar prej mbarë sanxhaqeve të banuara me shqiptarë. Më tutje konstatohej se deri në realizimin e këtyre kërkesave shqiptarët janë të një gjuhe dhe kompaktë, të bashkuar dhe të gatshëm për të përdorur çdo gjë derisa të realizohen kërkesat në fjalë. Në fund, me plot bindje konstatohej: „Çdo njeri që do të jetë kundër këtyre kërkesave, nuk do të konsiderohet shqiptar, por para të gjithëve do të konsiderohet si armik i atdheut dhe i popullit tonë dhe se ky është vendimi që e parashtrojnë më 2 nëntor të vitit 1878.18

Në lidhje me këtë marrëveshje që është arritur midis parisë së Dibrës dhe Toskërisë, janë informuar edhe organet më të larta të pushtetit osman.19 Kështu Valiu i Kosovës, në bazë të raporteve të marra nga mutesarifi i Dibrës, e lajmëronte Protën e Lartë për sa vijon:
„Esenca e këtyre (organizimeve) është bashkimi i vendeve, territoreve shqiptare të ashtuquajtura Gegëria dhe Toskëria, gjë e cila nuk është sekrete për Shkëlqesinë e Kryeministrisë. Valiu më poshtë kumtonte se shqiptarët kërkojnë formimin e një vilajeti autonom, nën mbrojtjen e Perandorisë Osmane; dhe konstatonte:
„Unë mendoj se këtë punë, po shihet haptazi, askush nuk mund ta ndërrojë. . . Megjithatë është e ditur se për qeverisjen dhe rregullimin e një krahine kaq të madhe (si është Arnaut-lluku) me një popullsi të papërkulur, kërkohen nëpunës të sprovuar, të aftë, me eksperiencë në punët politike, të jenë të arsimuar dhe me vetëdije të lartë e të shëndoshë.

Mbetet që veprimet dhe kërkesat e tyre të rrezikshme të refuzohen tërësisht. . . Si do që të jetë, përfundonte shkresën e tij valiu i Kosovës, këto mendime në mënyrë sekrete parashtrohen për njoftim dhe dijeni".20

Nga këto të dhëna që i hasim në burimet osmane, kuptojmë dy gjëra tejet esenciale: E para se Lidhja shqiptare, menjëherë pas formimit të saj bën përpjekje që të evitojë në çdo mënyrë karakterin proislam që deshti t'ia mveshte rryma feudale dhe, së dyti, nuk janë të vërteta disa mendime që i hasim në historiografi se pushteti osman në fillim e favorizonte Lidhjen e Prizrenit, përkatësisht kërkesat e saj.

Në lidhje me veprimtanë e Lidhjes së Prizrenit gjatë vitit 1878 në territorin e sotëm të Maqedonisë të dhëna mjaft interesante na ofron konsuli i Anglisë me seli në Selanik. Kështu, gjatë muajve dhjetor - janar të vitit 1878, ky diplomat anglez informonte organet kompetente të Anglisë se Lidhja Shqiptare injoronte në përgjithësi vendimet e aprovuara me Traktatin e Shën Stefanit dhe Kongresin e Berlinit. Më tej, diplomati në fjalë, në raportin e tij theksonte „se tash Lidhja Shqiptare nuk njeh pushtet tjetër, pos të vetin" dhe se një pjesë e shtabit të saj është vendosur në qytetin e Shkupit.

Megjithëse raportet e diplomatit anglez me seli në Selanik në lidhje me veprimtarinë e Lidhjes së Prizrenit janë të kufizuara për vitin 1879, përsëri hasim në të dhëna që deridiku ndriçojnë një pjesë të problemit që po shqyrtojmë kështu, në maj të vitit 1879, Blanki i raportonte Ministrisë së Punëve të Jashtme të Anglisë se është bë arestimi i më se 200 shqiptarëve nga ana e organeve të pushtetit osman ka shqetësuar se shqiptarët e Kosovës aq edhe ato të Maqedonisë dhe se një masë e madhe kryengritsish shqiptarë nga Dibra, Tetova, Shkupi dhe territori i Kosovës, po përgaditen për t'u nisur të mbrojnë Plavën dhe Gusinë,21 territore që sipas vendimit të Kongresit të Berlinit duhej t'i takonin nën sovranitetin e Malit të Zi.

Nëpërmjet të një raporti tjetër, konsuli britanik nga Selaniku, me 12 maj të vitit 1879 njoftonte kobinetin e Anglisë se në qytetin e Shkupit ndihet njëfarë qetësie e përkohëshme. Mandej shkruan se valiu i Manastirit - Muhtar pasha, sipas informatave të mbledhura ka nisur për në Dibër, Shkup dhe qytetet e Kosovës emisarë të veçantë, që të bindin shqiptarët që të mos i sulmojnë forcat ushtarake të Austro-Hungarisë në veri të Novi Pazarit me qëllim që të mos acarohen marrëdhëniet në mes Stambollit dhe Vjenës.22 Zaten Nazif pasha përpiqej që në vilajetin e tij të mos ndihet aktiviteti i Lidhjes së Prizrenit, e cila sipas të dhënave diplomatike të konsullit austro-hunagrez, Lidhja Shqiptare në vilajetin e Manastirit zhvillohej me intensitet të madh.23 Kështu, marrëdhëniet midis Lidhjes Shqiptare dhe pushtetit osman gjatë vitit 1879 vazhdimisht acaroheshin.

Duke i kristalizuar vazhdimisht qëndrimet e veta, rritej dhe pasqyroliej plotësisht edhe forca e Lidhjes së Prizrenit, sidomos gjatë vitit 1880. E drejta ngjarjet e zhvilluara gjatë pranverës së atij viti (mars-maj) treguan qartë se Lidhja e Prizrenit nuk kishte më asnjë iluzion se Porta e Lartë do të njihte autonominë e popullit shqiptar. Prandaj u vendos që forcat e saj këtë synim ta realizonin me forcë.

Prej proklamatave dhe kërkesave zyrtare u kalua në akcion konkret. Në të vërtetë kjo masë u aprovua në Kryesinë e Lidhjes së Prizrenit që u mbajt në mars të vitit 1880, ku u vendos që njerëzit më të besuar të Lidhjes Shqiptare, të vizitonin tërë vendet e banuara me shqiptarë, sidomos qytetet e Shkupit, Tetovës, Dibrës, Manastirit dhe të tjera vende, për t'a përgatitur popullsinë e këtyre trevave në lidhje me ngjarjet e ardhshme. Këta persona që u bënë agjitatorë të fortë të Lidhjes Shqiptare mbanin me vete proklamatën e aprovuar të Lidhjes së Prizrenit drejtuar ambasadorëve të Fuqive të Mëdha në lidhje me autonominë e popullit shqiptar. Me këtë rast, konsulli i Austro-Hungarisë me seli në Prizren, raportonte se Lidhja Shqiptare kërkonte autonominë e Shqipërisë dhe shkëputjen definitive nga pushteti osman,24 derisa konsuli austro-hungarez nga Shkodra po ashtu u raportonte organeve kompetente të Vjenës se Kryesia e Lidhjes Shqiptare kërkon autonominë e një shteti të madh shqiptar me qendër në Manastir.25

Mirëpo, njerëzit e Lidhjes Shqiptare qysh në fillim të vitit 1880, kishin filluar aksione jo vetëm në vendet e banuara me shqiptarë, por edhe në territoret e Maqedonisë Lindore, ku ele-menti shqiptar nuk ishte i pranishëm. Ky preokupim i njerëzve të Lidhies, shihet nga një raport telegrafik i valiut të Kosovës, me të cilin njoftohej Qeveria e Stambollit se Dega e Lidhjes së Shkupit kishte formuar një komision për të vizituar tërë kazatë dhe për të mobilizuar njerëzit.26

Nga të dhëna burimore kuptojmë se Xhavit beu së bashku me komisionin që formoi Lidhja e Shkupit, kishte shkuar në Shtip për mobilizimin e ushtrisë shqiptare. Mirëpo një grup njerëzish, posaçërisht Sheh Sali Efendiu nuk ishin pajtuar me këtë kërkesë. Xhavit beu i zemruar që oferta e tij nuk u realizua, kërkonte nga Lidhja e Shkupit që ta arrestonte Salih beun, pasi nuk dëshironte të ndihmonte Lidhjen Shqiptare.27

Lidhur me këtë aksion të Lidhjes Shqiptare nga Shkupi, ishte përpiluar një raport nga valiu i Kosovës, ku thuhej: „... Mirëpo duhet ditur se këto organizata dhe degë të Lidhjes, në asnjë mënyrë nuk janë duke njohur dhe përfillur as organet qendrore (turke - M.K.) as ato lokale dhe për çdo çështje janë duke vepruar sipas urdhërave dhe udhëzimeve që merren nga Lidhja Qendrore e Prizrenit... Deri tash Lidhja ka mobilizuar 71.222 ushtarë-rezervistë. Lidhja është duke i thirrë tërë ata, të cilët janë kundër regjimit, ligjit dhe veprimit mbretëror - si dhe popullsinë që ende është besnike në një kryengritje të përgjithshme".28 Valiu i Kosovës, pas" ishte njoftës i mirë i situatës së krijuar, i shtrënguar nga frika, pasi raporton se shqiptarët janë ngritur në kryengritje që të mos paguajnë tatime shtetërore, propozon:
„Për të vendosur rregull dhe qetësi në këto vise të këtij vilajeti (fjala është për vilajetin e Kosovës - M. K.), për t'i mbrojtur organet e pushtetit dhe popullsinë besnike ndaj mbretërisë, kërkohet që sa më parë të dërgohen forca të mëdha ushtarake, respektivisht 40-50 batalione (tabore) për të thyer plotësisht qëndresën dhe rezistencën e këtyre kryengritësve.. ,".29 Si do që të jetë, preokupimi i Lidhjes Shqiptare që të veprojë edhe në vendet e pabanuara me popullsi shqiptare ishte më tepër një demonstrim i forcës së saj se sa një aksion me dimensione të gjera. Si do qe të jetë Dega e Lidhjes Shqiptare në Shkup, në këtë kohë tregon aktivitet shumë të madh dhe tejet shqetësues për pushtetin osman. Kjo shihet edhe nga një telegram që e dërgonte në Stamboll valiu i Manastirit - Ahmet Muhtar pasha duke raportuar se „.,. fshatarët shqiptarë përgjigjen kategorikisht se nuk do të japin asnjë ushtar nga djemt e tyre.. .".30

Në fillim të muajit gusht të vitit 1880, valiu i Kosovës e informonte Qeverinë e Turqisë se brenda vilajetit të Kosovës, pas sanxhakut të Tashlixhes (Plevles) deri te të gjitha kazatë si dhe në vetë Shkupin dhe vendet e tij veriore si Kumanovë, Kaçanik dhe disa qytete të Maqedonisë Lindore veprojnë forcat e Lidhjes së Prizrenit dhe se për çdo degë janë zgjedhur nga 10-40 anëtarë, bile prej çdo fisi dhe kombësie. Nga raporti në fjalë konkludohet se kryetar i Degës së Lidhjes së Shkupit është zgjedhur Jashar Beu, për degën e Preshevës - Maksut Efendiu, në Gjilan - Osman beu, në Gjakovë - Ali aga, në Vuçiternë - Abdurrahman aga, në Mitrovicë - Osman efendiu myderis, e të tjerë.
Në raportet ceket fakti se Degët e Lidhjes Shqiptare veprojnë sipas instrukcioneve të marra nga organizata qendrore e Lidhjes së Prizrenit dhe nuk respektojnë organef e pushtetit osman.31

Vetëm pas disa ditëve, valiu i Kosovës, nëpërmjet të një raporti të gjatë telegrafik e bënte me dije Qeverinë e Stambollit, se shqiptarët kanë aq guxim sa që kanë hequr dorë prej çdo gjëje, posaçërisht në likuidimin e përgjithshëm të gjyqeve osmane. Në të njëjtin raport gjejmë të dhëna në lidhje me aktivitetin e Degës së Lidhjes në Dibër, se paria e kësaj ane propozonte që Organizata Qendrore e Lidhjes së Prizrenit të organizonte një kuvend të ri në Prizren ku të aprovohej vendimi për formimin e një vilajeti, të përziheshin nëpunësit turq dhe të sulmoheshin pozitat ushtarake osmane nëse kërkesa e Lidhjes nuk aprovohej nga ana e Qeverisë së Stambollit. Valiu i Kosovës në fund informonte Stambollin se ishte informuar që shumë delegatë të Lidhjes së shpejti do të mblidheshin në Dibër.32

Vetëm disa ditë më vonë, valiu i Manastirit, e informonte po ashtu Qeverinë e Stambollit me aktivitetin e Lidhjes Shqiptare si në territorin e tij, ashtu edhe ndër vende të tjera. Gjendja paraqitej si e pavolitshme për pushtetin Osman dhe propozonte:
„...Pasi mbretëron pasiguria dhe shqetësimi (në këto provinca) pasi të përfundojmë këtë çështje në mënyrë të pëlqyeshme, rruga më e drejtë është që te veprohet sipas rrethanave që do t'i diktojë koha dhe situata". Ai shton se duhet organizuar 12 batalione ushtarë anadollakë në Manastir dhe se në vetë qytetin duhet të formohet një komision qeveritar, i cili do të bisedonte me përfaqësuesit më të dalluar të Lidhjes në Toskëri dhe Gegëri, duke i grumbulluar që të gjithë në qytetin e Manastirit. Pasi autoriteti nuk është i sigurtë se përfaqësuesit e Lidhjes së Prizrenit nga vilajeti i Kosovës nuk do të pranojnë të vijnë në këtë tubim, ai propozon që të „ftohen personalisht anëtarët e komisioneve (degëve) të sanxhaqeve të Dibrës, Tiranës, Gjirokastrës, Janinës, Prevezës dhe Korçës".33 Valiu i Manastirit mendonte se me një veprim të tillë do të mund t'i perçante Toskërinë dhe Gegërinë, Lidhjen Shqiptare në përgjithësi.

Derisa situata lidhur me veprimtarinë e Lidhjes së Prizrenit po acarohej vazhdimisht në kuadër të politikës osmane, gjatë muajve gusht-tetor të vitit 1880 diplomatët e Fuqive të Mëdha së bashku me Qeverinë e Stambollit, për t'i kompensuar Malit të Zi Plavën dhe Gusinë - territore që shqiptarët kryengritës nuk lejuan të kalojnë nën sovranitetin e Cetinjes, pas shumë këshillimesh e aktualizuan çështjen e Ulqinit, kurse Porta e Lartë u zotua se ky qytet me forcë do t'i jepej Malit të Zi.34 Loja e Fuqive të Mëdha rreth çështjeve shqiptare shkaktoi shqetësim të madh në radhët e Lidhjes së Prizrenit. Derisa elementi feudal shqiptar priste direktivat nga Stambolli për të marrë qëndrim, Kryesia e Lidhjes Shqiptare aprovoi vendimin e shpejtë që të organizohej sa më parë një tubim, i cili do të mbahej në Dibër. Me këtë rast rryma përparimtare e Lidhjes deklaroi se nuk ishte e gatshme të bënte kompromis me Portën dhe propozoi të shpallej autonomia, menjëherë dhe pa lejen e Qeverisë së Stambollit.35

Lidhja Shqiptare nuk e kishte preokupuar mirë vetëm Perandorinë Otomane, por edhe Fuqitë e Mëdha dhe shtetet ballkanike. Në këtë situatë vendimtare për Lidhjen, konsulli anglez në Selanik, e njoftonte kabinetin britanik për sa vijon: „... Nga Shqipëria Lindore, këtu (në Selanik - M.K.) arriti lajmi se Lidhja Shqiptare është e gatshme të organizojë edhe një meting (mbledhje) lidhur me çështjen kryesore greko-turke36 dhe... se kolegu i im italian M. Lambentegi ka dërguar një shqiptar që të marrë pjesë në mbledhje.. ,".37

Në kuvendin e Dibrës i cili filloi punimet më 20 tetor të vitit 1880, pos elementit liberal dhe progresist, morën pjesë edhe feudalët shqiptarë turkomanë, prandaj edhe u aprovuan dy rezoluta. Ndërsa me rezolutën e parë kërkohej autonomia e plotë, me rezolutën e feudalëve kërkohej një autonomi e kufizuar.38 Në lidhje me tubimin e Dibrës, konsulli britanik raportonte se në këtë tubim kishin marrë pjesë 5000 shqiptarë.39 Ai jep të dhëna të shumta dhe thotë se prej sulltanit është kërkuar autonomia e plotë, duke i premtuar një ushtri prej 60.000 regrutësh. Në lidhje me tubimin e Dibrës që organizoi Lidhja Shqiptare, diplomati anglez na ofron edhe të dhëna të tjera.

Tubimi i Dibrës, sado që lejoi të manifestoheshin edhe tendencat feudale, tregoi se Lidhja Shqiptare merr masa serioze për t'u shkëputur njëherë e përgjithmonë nga vartësia e Perandorisë Osmane. Lidhur me ç'është thënë dhe aprovuar në Kuvendin e Dibrës na njofton ambasadori britanik me seli në Stamboll. Ai i raporton Kabinetit Britanik se përfaqësuesit e Lidhjes Shqiptare të tubuar në Dibër kishin aprovuar disa vendime dhe se kishin dërguar delegatë të veçantë te sulltani. Në lidhje me ngjarjen e Dibrës, diplomati anglez konkludonte: „ ... Dokumenti që solli delegati (nuk jep të dhëna për cilin delegat është fjala - M. K.) përmban informata të shkurta mbi rezolutat e aprovuara në Asamblenë e Shqiptarëve (Kuvendi i Dibrës - M. K.) në të cilat thuhet se kurrëfarë diskriminimesh të sulltanit nuk do t'i pranohen edhe nuk do të zbatohen nga ana e shqiptarëve.. .".40 Edhe konsulli i Austro-Hungarisë me seli në Shkodër, e njoftonte Ministrinë e Punëve të Jashtme të Vjenës se në Kuvendin e Dibrës ishin aprovuar dy rezoluta, një proturke dhe një tjetër që mbronte kërkesat autonome të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare.41 Mirëpo, Porta e Lartë, si zakonisht, nuk i mori në konsiderim kërkesat e parashtruara nga Lëvizja Shqiptare.42
Pas kalimit të Ulqinit në duar të Malit të Zi, më 26 nëntor të vitit 1880, Lidhja Shqiptare veçmas në vilajetin e Kosovës dhe pjesërisht atë të Manastirit, sulmonte me forcat e veta vullnetare repartet osmane dhe kështu tërë pushteti juridiko-administrativ kaloi në duar të Lidhjes Shqiptare.
Komandanti i Kosovës, gjeneralkoloneli Osman pasha, më 3 dhjetor të vitit 1880 e njoftonte Ministrinë e Luftës se paria shqiptare në Kuvendin e Dibrës kishte vendosur të mos i jepte ushtri dhe rezervistë Qeverisë Osmane. Ai shton se popullsia e vilajetit të Kosovës dhe të Manastirit refuzojnë të japin regrutë. Ai më tej shkruan: „ ... Organizata Qendrore e Lidhjes së Prizrenit me degët e veta që janë formuar në vilajetin e Kosovës, qe shndërruar në pushtet, pasi që kishte zbatuar të gjitha masat që kishte dëshiruar. Degët e lartpërmendura kishin marrë guximin të cënojnë prestigjin e pushtetit lokal turk që e kanë marrë nëpër këmbë tërësisht".43 Komandanti turk në fund kërkon me çdo kusht shpërndarjen e Lidhjes Shqiptare, por pa sukses.

Rrethet patriotike në dhjetor të vitit 1880 organizuan Lidhjen e Prizrënit dhe u zgjodh Komiteti i saj i ri, i cili, me përpjekjen e Abdyl Frashërit, që kish ardhur fshehurazi, formoi edhe Qeverinë e Përkohëshme. Pas këtij riorganizimi, kryengritësit shqiptarë sulmojnë repartet osmane. Trazirat e shumta që përfshijnë tërë territorin e Kosovës, shtrihen edhe në Dibër, Tetovë e të tjera vende. Turbullira të mëdha ishin bërë edhe në Shkup. Konsulli britanik nga Selaniku, raportonte: „ ... Vendi gjendet në një anarki të rezikshme. Qyteti (i Shkupit) dhe katundet e afërta gjenden nën pushtetin e Ligës Shqiptare... Kjo lëvizje u shfaq
në Shkup - pas urdhërave të marra nga Stambolli që të vihen nën flamur regrutët e visit të ardhshëm".44 Në të vërtetë, Shkupi kaloi tërësisht në duar të Lidhjes Shqiptare pasi forcat e saj, nën komandën e Sulejman Vokshit hynë në këtë qytet në fund të vitit 1880.45

Pushteti i Qeverisë së Përkohëshme të Lidhjes së Prizrenit, pos Shkupit u shtri edhe në Kumanovë, Tetovë, Gostivar dhe Dibër. Në të vërtetë në Dibër lindi konflikti i armatosur midis ushtrisë kryengritëse shqiptare dhe repartit të ushtrisë turke të stacionuar në këtë qytet. Mirëpo, forcat e Lidhjes Shqiptare, të ndihmuara nga popullsia e Dibrës, arritën që të vendosin pushtetin e Lidhjes në këtë qytet.46 Po në këtë kohë, valiu i Kosovës informonte Qeverinë e Stambollit se Lidhja e Prizrenit kishte dërguar njerëzit e saj në Dibër për të bindur parinë e kësaj ane që të japë kontributin e vet në lidhje me organizimin e forcave të armatosura për nevojat e Lidhjes Shqiptare.47

Aktiviteti dhe sukseset kaq të mëdha të Lidhjes shqiptare shqetësuan në fund të vitit 1880 dhe në fillim të vitit 1881 Fuqitë e Mëdha dhe disa shtete të Ballkanit, por më tepër Qeverinë e Turqisë, e cila aprovoi kërkesat e valiut të Kosovës dhe të Manastirit që Lidhja Shqiptare të shpartallohej me forca të veçanta ushtarake. Porti i Selanikut është shndërruar në poligon të madh, ku për çdo ditë vinin anije e forca nga Stambolli e Anadolli.48 Ardhja, e tyre ishte planifikuar. Lidhja Shqiptare duhej likuiduar me hekur e zjarr.

Nga ana tjetër feudalet turkomadhë shqiptarë duke shfrytëizuar autoritetin e Lidhjes së Prizrenit, bëjnë përpjekje që të mbledhin tatime në emër të Lidhjes në shumë vende të Maqedonisë Lindore.49 Lidhur me këtë aksion të feudalëve njihemi nga një informatë e konsullit britanik në Selanik, ku i gjejmë edhe këto të dhëna: „... Disa shqiptarë i vizitojnë rrethet e vilajetit të Kosovës me qëllim që të agjitojnë në popull për të përkrahur Lidhjen e tyre.. .".50 Rrethet e Radovishit, Shtipit dhe Kaçanikut nuk kanë asgjë të përbashkët me Lidhjen, siç vihet në dukje nga telegrami i marrë nga valiu i atyre komunave.. .".5l Blanti dy ditë më vonë inforrnonte Kabinetin Britanik se në shumë vende punët po zhvilloheshin me seriozitet të hovshëm dhe se në Shkup, Prishtinë, Prizren, Dibër dhe vende të tjera „ ... Lidhja sundon krejt e pavarur. Të gjitha hotelet dhe hanet vizitohen nga agjentë të dërguar nga këshilli lokal i Lidhjes dhe të gjithë të huajt janë të detyruar të tregojnë pasaportet e tyre".52
Mirëpo, autoriteti i Lidhjes Shqiptare po merrte vazhdimisht përmasa të gjera. Kështu, konsulli austro-hungarez nga Shkodra, në fillim të muajit mars të vitit 1881, raportonte: „Pas largimit të mutesherifit nga Prizreni dhe Tetova, Lidhja sundon në mënyrë apsolute... me anën e Shaip agës që u emërua mutesherif nga ana e Lidhjes, pasi ishte edhe nënkryetar i Lidhjes. Rrogat nëpunësve u jepen rregullisht. Sigurimi publik është më i mirë se në kohën kur administrata drejtohej nga funksionarët e Portës".53

Edhe pse Porta e Lartë, e liruar nga presioni ndërkombëtar gjatë muajve të parë të vitit 1881 provonte mënyra të ndryshme për të penguar aktivitetin e Lidhjes së Prizrenit, përpjekjet e saj thuajse dështuan tërësisht. Këtë më së miri e dëshmoi rasti me një hap që ndërmorën në atë kohë feudalët e Dibrës. Në të vërtetë Sadik pasha, prijës i feudalve të Dibrës, i ndihmuar nga kryengritësit shqiptarë që erdhën nga Prizreni, pas një përleshje të shkurtër dëbon forcat osmane, kurse pushteti administrativo-juridik në Dibër dhe rrethinë kalon në duar të njerëzve të Lidhjes. Mutesherifi dhe nëpunësit turq u strehuan në Manastir.54

Përkitazi me aktivitetin e Lidhjes së Prizrenit në rrethin e Dibrës dhe qëndrimin e Abdyl Frashërit në këtë anë,55 konsulli britanik nga Selaniku në fund të muajit fror të vitit 1881 raportonte se Dibra e Poshtme dhe e Sipërme kishin krijuar marrëdhënie shumë të afërta miqësore në lidhje me zgjerimin e aktivitetit të Lidhjes në këto anë.56

S'ka dyshim se Lidhja e Prizrenit në këtë interval kohe (1878 - 1881) iu imponua „koncertit europian" të Fuqive të Mëdha, kurse parimet e çështjes së integritetit dhe të autonomisë u kurorëzuan me një varg suksesesh. Dhe derisa Lidhja e Prizrenit në pranverë të vitit 1881 po përgatitej të organizonte një tubim të gjerë për të shpallur autonominë, Qeveria e Stambollit u dha urdhër taborreve të dislokuara në Selanik të marshojnë në drejtim të Shkupit,57 nën komanden e Ibrahim pashës, si paravajtje që do t'i printe një aksioni edhe më të madh. Ibrahim pasha, pasi erdhi në Shkup, u orvat që të likuidonte Lidhjen e Shkupit dhe udhëheqësit e saj.58 Ngjarjet e Shkupit e preokupuan edhe konsullin britanik me seli në Selanik. Ai për hovin e këtyre ngjarjeve raportonte se Ibrahim pasha, pasi ishte informuar me veprimtarinë dhe planet e njerëzve që e udhëheqëshin Degën e Lidhjies së Shkupit, kishte kërkuar prej tyre të mos shkaktonin turbullira, duke iu kërcënuar se do të përdorte edhe forcën në rast nevoje. Mirëpo, shefat e Lidhjes së Shkupit e kishin hudhur poshtë këtë kërcënim dhe nuk ishin pajtuar që të takoheshin me të, pa marrë instrukcione nga organet kompetente të Lidhjes së Prizrenit. Atëherë pjesa më e madhe e tyre ishte arrestuar dhe të lidhur i kishin dërguar në Selanik. Grupin e të arrestuarve e përbënin: Jashar beu, kryetar i Desës së Lidhjes së Shkupit, Haxhi Musli beu, Abdurrahman beu, Hilmi beu, Haqif beu, Tefik Ali efendiu, Abdyl aga dhe anëtarë të tjerë.59

Pas kalimit të Shkupit në duar të forcave të reja osmane,të cilin Dervish pasha në fillim të vitit 1881 e shëndrroi në poligon të vërtet ushtarak prej kah do t’i drejtohet Kosovës për të shpartalluar Lidhjen e Prizrenit,aktiviteti i Degës në territorin e sotëm të Maqedonisë nuk ndihet më pos në Dibër.Megjithëkëte, ky territor gjatë tëre kohës deri sa vepronte Lidhja e Prizrenit dha kontribut të madh,sidomos në rrethet ku jeton popullata shqiptare.

---------------------
1 I. G. Senkevic, Albanija v period v ostocnoga Moskva, 1965, faq. 64.
2 Patrioti maqedonas Isajo Mazhovski në memoaret e veta shkruan se në këtë kohë ka kontaktuar me krerët e parisë së Dibrës, të cilët i kishin thënë se „po përgaditen për të shpallë pavarësinë e Shqipë-risë...". Shif: Vozspomenonija na Isajo Rudev Mazhovski, Sofija, 1922, faq. 12.
3Jovan Hadzivasilevic, ArbanaSka liga, Beograd, 1909, faqe 37—38.
4 Arkivi dipllomatisë i Sekretariatit për Punë të Jashtme të Jugo-sllavisë, Sektori Politik: Nr. 839 — Raport i konsullit S t o j n i q nga Priz-reni, 26. 04. 1878.
5 M. K o d r a, Lidhja e Prizrenit shikuar nga aspekti i disa doku-menteve britanike 1879—1881, Kosova Nr. 3, Prishtinë, 1974, f. 45.
6Stefanaq Pollo, Lufta e popullit shqiptar për çlirimin nën udhëheqjen e Lidhjes së Prizrenit, Studime historike, Nr. 2, Tiranë, 1968, faqe. 89—91.
7Aleks Buda, Çështja shqiptare dhe marrëdhëniet ndërkombëtare në vitet 1878—1S81, Buletini i Universitetit Shtetëror të Tiranës, Seria: Shkencat shoqërore, Nr. 4. Tiranë, 1962, faqe. 186—187.
8 S h y q r i Ballvora, Lidhja e Prizrenit dhe çështja e autonomisë së Shqipërisë (shënimet tjera si në fus. 8. faqe 186—187).
9 Në lidhje me vendimet e Kongresit të Berlinit dhe çështjen shqiptare, gazeta serbe që botohej në Novi Sad, shkruante: „...Kongresi i Berlinit në të vërtetë nuk u kujdesua sa duhet për interesat e popujve të Lindjess Atij shumë më tepër i kishte mbetur të shkundte vobeksinë nga Porta, të shtynte përf\indimisht yendimin e gërshetimit të çështjes Lindore dhe njëkohësisht kësaj radhe të sigurojë interesat e përgjithshme evropiane... I vetmi është populli shqiptar të cilin me këtë rast diplomacia e lartë dhe e ditur e ka harruar. Mlrëpo ai është popull i cili gjithësesi ka merituar t'i kushtohet pak më teoër kujdes... Turqia i konsideronte shqiptarët si banorë që i besojnë dhe se në çdo rast mund të mbështetet në to. Evropa tjetër nuk është kujdesuar shumë për ta dhe ishte e kënaqur që nuk ka pasur ndonjë shkak që ta ngarkojë mbi vete edhe atë hall..." (shih. gaze-ta: „Zastava") — Novi Sad, Nr. 80 1 (13. VI. 1879).
10 Basbakanlik arçivi — Istanbul, Nr. 1295 — Vendimet e Degës së Lidhjes së Dibrës — të aprovuara nga paria e l>ibrës më 14 tetor të vitit 1878. (Shtojmë se materiali burimor që do të jërdoret gjendet në fondet e Arkivit Krahinor të Prishtinës dhe se me këtë rast e falënderojmë sho-kun Ilijaz Rexhën për përkthimin. — M. K.).
11 Po aty, i njëjti dokument.
12 Duket se fjala është për Kuvendin e Lidhjes së Prizrenit.
13 Po aty — i njejti dokument.
14 Dokumenti në fjalë përfundon rne konstatimin: „Në emër të për-faqësuesve të zgjedhur paraqitet ky vendim (kararname)... Kryetar i Or-ganizatës së Lidhjes së Dibrës (Reis-i cem'iyyet-i Debre), Iljaz pasha. Nga paria e Organizatës së Lidhjes në Dibër, Sadik b e u, muderis — anëtar, Nimanullah — anëtar, Selimi — anëtar, Ymer Lutfiu
— anëtar, I s 1 a m i — anëtar, Ismail Vehbi — anëtar, N u r e d i n
— anëtar, Xhaferi — anëtar, Mehmeti, anëtar — Shënimet si në fus. 11—14. »)
15 Basbakanlik arçivi — Istanbul, Nr. 557 — Vendime që i aprovoi Kuvendi i Dibrës ku mori pjesë paria e Toskërisë dhe e Dibrës, më 2 nëntor të vitit 1878.
u Pesë kërkesat e parashtruara të njëjta, si fus. 11—14.
17 Si në fus. 15, i njejti dpkument.
18 Vendimi i aurovuar në Kuvendin e Dibrës është i nënshkruar nga tëdypalët. Përfaqësuesi i Lidhjes të Toskërisë Abdullah Hysni (pseu-donim i Abdyl Frashërit) me autorë Ibrahim Mustafa, Zeneli, Ibrahimi, kryetari i organizatës së Dibrës — Iljaz Pibra, me anëtarë: Nimetullahu, Azizi, Sadiku, Nuredini, Xhaferi, Zeneli, Mehmedi, Hasani, Nuriu, Selimi, Arsllan Fehmiu, Ymer Lutfiu, iNumllahu, Ismaili, Ibrahimi, Osmani — shif fus. 15.
19 Valiu i Kosovës, lajmëronte Kryeministrinë e Turqisë për sa vijon: „Bashkangjitur me këtë shkresë... parashtrpj dy kopje të raporteve të marra nga mytesarifllëku i Dibrës, t'i studioni dlie t'i shikoni hollësisht. Si-pas tyre u zhvilluan bisedime midis organizatës së Lidhjes së Dibrës dhe Abdyl beut, i cili si përfaqësues i Organizatës së Lidhjes së Toskërisë, para disa ditëve kishte ardhur në Dibër ku u rauar vendimi në lidhje me rregu-llimin e vilajetit..." Shif. Basbakanlik arçivi — Istanbul, Nr. 1295, 14 Nën-tor — 1878.
20 Po aty — i njejti dokument.
21 Arkivi i Maqedonisë (AM) 22 Fondi: Foeren Ofis (F. O.) (78) 2982 — Raport i konsullit britanik — B 1 a n k i t dërguar nga Selaniku më 7. I. 1879.
22 A. M. M. 22 = FO = 195/1256, Raporte të konsullit B1 a n t dër-guar organeve kompetente të Anglisë më 12. V. dhe 29. IX. 1879.
23 „... Komiteti i Lidhjes Shqiptare ka dërguar njerëz në qarkun e Manastirit të bëjnë propagandë për Projektin e Lidhjes rreth bashkimit të territoreve në një provincë autonome shqdptare. Shih. Arkivi shtetëror i Vjenës, ose: (HHSTA = Wien), PA. XVII = K. 35 = Montenegro, Bericht. Nr. 3, Monosir, 6. II. 1880.
2* (HHSTA — Wien) PA. XVII. Montenegro = K. 35. Bericht. No. 53. Prizren, 23. VI. 1880.
25 (HHSTA = Wien) PA. XVII. Montenegro K. 35. Bericht. No. 89 = Skodër, 10. VIII. 1880.
26 Basbakaniik Arçivi = Istanbui, Nr. 1296/20. II. 1880.
27Xhavit Beu, punëtor i dalluar i Lidhjes shqiptare në Shkup dhe udhëheqës i komisionit për rekrutimin e ushtrisë shqiptare në kazanë e Shkupit.
28 Po aty, i njejti dokument.
29 Po aty, i njejti dokument.
30 Basbakanlik arçivi — Istanbul — Nr. 976, 2. VI. 1880.
31 Basbakanlik arçivi — Istanbul, Nr. 977, 5. VIII. 1880.
32 Që të mos .realizohej ky aksion i Lidhjes, yaliu i Kosovës mes masave të tjera i propozonte Stambollit se „duhet të pengohen këta (për-faqësuesit e Lidhjes M. K.) të shkpjnë në Dibër. Së pari duhet të zgjidhen disa persona nga paria autoritative dhe dijetarë nga Stambolli dhe të dërgohen në Dibër, të cilet do të punojnë në pengimin e bashkimit të Di-branëve... Shkurtimisht në se nuk veprohet, kështu atëherë Arnautlluku në tërësi do të na dalë prej dore...". Shih. Basbakanlik arçivi = Istanbul, Nr. 1501, 9. gusht 1880.
33 Basbakanlik ar§ivi = Istanbul, Nr. 1501, 13. VIII. 1880. 34Masar Kodra, Op. cit. si në fus. 5. faq. 52=53.
35 ShukriRahimi, Vilajeti i Kosovës, L>rishtinë, 1969, faq. 67—68.
36 Informata e Blantit nuk është e saktë, pasi tubimi në fjalë ka të bëjë me çështjen e Ulqinit.
37 AM. M. 25. FO. 78/3136 — Raport i Konsulit B1 a n t dërguar Ka-bmetit Britanik nga Selaniku më 17 tetor të vitit 1880.
38 I. G. Senkevi<5, si në fus. 1. faq. 165—167.
39 Mendojmë se numri nuk është i saktë.
40 „... Përsa u përket kufijve të Shqipërisë së Ee ato shtrihen deri në Vadim, në afërsi të Selanikut ku do të bëjë pjesë Manastiri me Ohrin, etj. Xhemal beu, i biri i Iljaz pashës me prejardhje shqiptare, më 4 nëntor (1880) është nisur për Stamtaoll me një prpjekt, me të cilin kërkohen sankcione :të cilat sulltani nuk do t'i pranojë. Shqiptarët në përgjithësi janë të bindur se Porta e shejtë nuk do ta refuzojë kërkesën për autonominë, duke pasur parasysh shërbimet reale të dhëna Qeverisë (Turke) në çështjen me Malin e Zi...". Shif. AM. M. 22 = F. O. 195/1253, Selanik, 5. X. 1880.
41 AM. M. 25. JFO. 78/3136, Selanik 16. XII. 1880. Për situatën e Shkupit, në këtë dokument gjejmë edhe këso informatash: „... Porta <duhej të mendonte me kohë për të marrë masa më energjike ndaj një lëvizje të tillë (fjala është për lëvizjen shqiptare) e cila prej dite në ditë zgjerohej gjithhjë e më tepër, gjë që mund të shkaktojë që Turqia t'i humbë pro-vincat më të besuara Evropiane. Shqiptarët këtu janë shumë të preokupuar politikisht...".
42 Po aty.
43 Po aty.
44 Po aty.
45 M a s a r K o d r a, si në ius. 5. faq. 55—56.
46 AM. M. 25. P. O. 78/33161. Raport i konsullit Blant dërguar nga Selaniku më 22. II. 1881.
47 Basbakanlik arçivi = Istanbul, Nr. 66309, 11. II. 1881.
48 AM. M. 25. FO. 78/3316, Raport i konsullit Blant dërguar Kabine-tit Britenik, Selanik, 19. I. 1881.
49 Histori e Shqipërisë, — Tiranë, 1965, faq. 182.
so Në këtë kohë edhe pjesa më e madhe e Maqedanisë Lindore bënte PJesë në Vilajetin e Kosovës.
51 AM. M. 25. FO 78/3316 = Raport i Blankut dërguar nga Sela-niku më 20. II. 1881.
52 AM. M. 25. FO. 78/3316 — Raport i konsullit B1 a n t dërguar nga Selaniku më 22. II. 1881.
53 (HHSTA — Wien). PA. XII. K. 263, Bericht. Nr. 34 = Raport i kon-sullit të Austro-Hungarisë dërguar në Shkodër më 4. III. 1881.
54 AM. M. 25. FO. 3316. Letër e konsullit Blankut, dërguar Ministrisë së Punëve të Jashtme të Anglisë, Selanik, 28. II. 1881.
55 Shih. më gjerë: M. K o d r a, Lidhja e Prteremt, shikuar nga aspekti i disa dokumenteve britanike 1879—1881, Kosova, 3. Prishtinë, 1974, faq. 60—62.
56 AM. M. 25. FO. 78/3316 — Letër e konsullit Britanik dërguar Minis-trisë së Punëve të Jashtme të Anglisë, Selanik, 29. II. 1881.
57 Në lidhje me këtë qytet, konsulli i Austro-Hungarisë në Shkup, lajmëronte Qeverinë e Vjenës për sa vijon: „Në mbrëmje të 4 janarit të vitit 1881, Sulejman Vokshi, anëtar i dalluar i Lidhjes së Prizremt nga rrethi i Gjakovës si zbatues i vendimeve të Lidhjes së Prizrenit duke qenë në krye të 600 kalorësve e ka marrë Shkupin...". Shif. (HHSTA — Wien) PA. XVII = shifra — 191—95 — Raport i konsullit të Austro-Hun-garisë Waldhart me seli — Shkup dërguar Ministrisë të Punëve të Jashtme të Austro-Hungarisë, Shkup, 10. I. 1881.
(fotokopje, pranë Arkivit Krahinor — Prishtinë).
58 Si në fus. 55, faq. 62—63.
59 AM. M. 25. P. O. 78/3316 — Raport i konsullit Blant dërguar Ministrisë së Punëve të Jashtme të Anglisë, Selanik, 20. III. 1881.