Për këtë kumtesë jemi bazuar në dokumentat arkivale frënge të fondit të Ministrisë të Punëve të Jashtme të Francës, të arkivit diplomatik, të korrespondencës politike dhe konsulare, Albanie-Shkodër Vol. 21 (1878—1879) dhe Vol. 22/1880—1883. Numri i këtyre dokumenteve përafërsisht arrin 180 dhe sipas natyrës së tyre janë: telegrame, memorandume, raporte, kërkesa etj.

Këtë ngjarje të rëndësishme të gjysmës së dytë të shekullit XIX dhe një ndër ngjarjet më të rëndësishme të kombit shqiptar për pavarësi e ndjekin disa diplomatë frengë: Kolona Xhekaldi (Colonna Ceccaldi), 1878—1879, drejtuesi i punëve të konsullatës frënge në Shkodër, G. Pons (1879), A. Le Rëe, (1879—1883). Korrespondenca e tyre kryesisht bëhet me ministrat e punëve të jashtme të Francës, si bie fjala me Wadingtonin, Barthëlemy Saint-Hilaire, me kryetarin e Ministrisë së Punëve të Jashtme të Fancës Dufaure, me anëtarin e Komisionit për përcaktimin e kufive turko-malazez, D'Estournelle de Constant, etj.

Vitet 1877—1882, paraqesin edhe në bazë të këtyre dokumenteve frënge, vite më të vrullshme të historisë kombëtare shqiptare. Turqia siç e paraqesin diplomatët frëngë ishte „njeri i sëmurë" (Homme malade), të cilës kërkonin t'ia ndalin turrin e fuqisë së saj të dikurshme ekspansioniste, e cila qysh në shekullin XIV iu kishte kërcënuar Evropës. Ndërkaq, shqiptarët të informuar nga agjensitë e huaja dhe posaçërisht nga HAVAS, u ngritën duke kërkuar që të mirren parasysh interesat e Atdheut të tyre, të mos lejohet asnjë shkëputje nga trupi i përgjithshëm i cili do të vështirësonte formimin e Shqipërisë si shtet sovran dhe të pavarur. Këtij kushtrimi të shqipëtarëve, Bizmarku, kancelar i Gjermanisë i përgjigjej: „nuk ekziston kombi shqiptar". Shqiptarët vendosën që Fuqive të Mëdha dhe asaj që thoshte Bizmarku t'ia provonin të kundërtën. Një lidhje shqiptare formohet ku marin armët me mijëra vullnetarë, për të cilën na informon drejtuesi i konsulatës frënge në Shkodër (dok. 214 i 4 majit 1878), ku përveç të tjerave shkruan mbi negociatat në mes të Prenk Dodës dhe valiut të Shkodrës, mbi kundërshtimin e distrikteve shqiptarë për ndarjen e disa territoreve të tyre sipas marrëveshjes së Shën Stefanit. Ky ishte njoftimi që ai ia dërgonte MPJ të Francës përkitazi me formimin e një Lidhjeje Shqiptare.

Prandaj, diplomatët frëngë të cilët e kishin ndjekur çështjen shqiptare prej fillimit shtojnë se ajo kishte për qëllim:
1. Për të penguar doemos shkëputjen e tokave shqiptare që Kongresi i Berlinit ua kishte sinjalizuar, dhe
2. Për të shkëputur çdo lidhje të vazalitetit që ende e lidhte Shqipërinë me Portën e lartë.

Në vazhdim të ngjarjeve, konsulli i Francës Xhekaldi, në telegramet dhe në raportet e tij e njofton Ministrinë e Punëve të Jashme të Francës mbi veprimet e Komitetit të Lidhjes Shqiptare në Prizren, mbi qëndrimet e anëtarëve të Lidhjes dhe mbi listën e delegatëve të pranishëm në Prizren.

Është me interes edhe telegrami i Princ Nikollës të Malit të Zi, i 9 qershorit 1878 i cili ia dërgon drejtuesit të Konsullatës së Francës në Shkodër, ku e njofton për Lidhjen e formuar nga banorët e Gucisë dhe të Plavës, përkatësisht për një Lëvizje të madhe që organizohet në Grudë, Kelmend dhe Hot, dhe në tërë Malësinë, nën udhëheqjen e Nikë Zef Pepës, Sokol Cilit etj.

Dokumentet arkivale të datave 15, 16 dhe 17 qershor 1878, (dok. 219 1878), në të cilat drejtuesi i konsullatës së Francës i shkruan z. Duffaurit, kryetarit të Këshillit të Ministrisë së P.J. të Francës e bëjnë me dije sa vijon: „Lidhja është formuar prej banorëve myslimanë të Shqipërisë së sipërme, ajo është kundër çdo shkëputjeje... Sot është akt i kryer, delegatët nga të gjitha distriktet janë të mbledhura në Prizren, dhe e përbëjnë Komitetin udhëheqës, disa prej tyre dëshirojnë autonomi dhe disa dëshirojnë t'i ruajnë privilegjet e Qeverisë së Portës".

Lidhja e Prizrenit, si çdo bërthamë e re shtetërore, pati organet e veta, pikërisht, pati edhe shifren e vet, që, në bazë të dokumentit të cekur më lartë, është: 13.1630-1799-524-155.

Komiteti i Lidhjes qe i organizuar, ai kishte programin e vet. Dok. nr. 222, i 14 korrikut 1878, flet për vendimet e këtij komiteti, që ishin:
1. Formimi i një Komiteti qendror me seli në,Prizren, i cili do të jetë mbikëqyrës.
2. Formimi i nënkomiteteve, në qendra të sanxhaqeve të Shqipërisë, për regrutimin e njerëzve, mbledhjen e të dhjetave, blerjen e ushqimeve, shpërndarjen e armëve dhe të municionit.
3. Të gjithë njerëzit e shëndoshë dhe të aftë për punë, së paku nga një për çdo shtëpi duhet të marrin armët.
4. Sanxhaku i Shkodrës, duke përfshirë edhe Malësinë duhet të furnizojë 30.000 burra.
5. Distriktet e Tiranës, Elbasanit, Ohrit do të grumbullonin 30.000 burra, për të formuar një korpus në vete.
6. Qendrat e takimeve do të jenë: Prizreni, Peja, Kosova, Novi Pazari, dhe Shkodra.
7. Kjo pikë parasheh marrjen në shërbimin ushtarak edhe të krishterëve, si edhe një taksë për joluftëtarët, e cila do të mirret prej nënkomiteteve, mu për këtë qëllim.
8. Posa Kongresi i Berlinit t'i shpallë vendimet e veta, dhe nëse këto vendime parashohin copëtime territoriale, t'u bëhet thirrje shteteve fqinje të tërhiqen në territoret e veta.
Pika e 9-të, parashihte dënimin me vdekje në çdonjërin nënkomitet për personat të cilët nuk i përgjigjen thirrjes së nënkomitetit për t'i rrokur armët, kundër atyre që ikin para syve të
armikut.

Turqia, e detyruar që t'i realizonte këto vendime dërgoi Mehmet Ali pashën në Prizren, pranë Komitetit Qendror të Lidhjes Shqiptare, me urdhër që të shpërndajë Lidhjen, të shkojë në plavë, Guci, Podgoricë dhe Shkodër, në mënyrë që të ulë tensionin në popull për realizimin e idesë të ekzekutimit të Traktatit të Berlinit. Konsulli francez në Shkodër (dok. 229 i 16 shtatorit 1878), njofton në detaje se Mareshalli Mehmet Ali pasha, i kishte burgosur udhëheqësit e Lidhjes, ishte ndalur në Gjakovë e pritur prej Abdullah pashës, ndërsa agjutanti i sulltanit shkon në Prizren. Mehmed Ali pasha u vra në Gjakovë, bashkë me Abdullah Pashën, dhe me disa mirditas, koka e tij u vu në maje të hunit dhe u bart nëpër rrugët e qytetit si triumf i fitoreve shqiptare — thotë ai.

Qëndrimi zyrtar i Qeverisë Frënge nuk i favorizonte shqiptarët. Në bazë të dok. të 7 korrikut 1879, Ministri Wadington është kundër zgjidhjes së favorshme të çështjes shqiptare.

Pra, në fillim Porta e Lartë e kishte inkurajuar Lidhjen, duke menduar se do të mjaftohej me protestat shqiptare për t'i mos realizuar obligimet e kontraktuara në Berlin.
Lidhja Shqiptare, me gjithë ndërprerjet e saj, ishte gjithnjë në gjendje alarmi. Dok. nr. 19 i 6 tetorit 1879 përsëri informon mbi ftesën e Lidhjes Shqiptare, ajo i fton myslimanët e Manasti-rit, Selanikut, Janinës në një mbledhje të ardhme në Prizren. Mirëpo, edhe një dokument (nr. 33, i 28 marsit 1880) njofton gjerësisht mbi formimin e Lidhjes së re, mbi emrimin e Hodo beut në krye të vullnetarëve, mbi pajtimet dhe përçarjet në mesin e tyre etj. Megjithatë, siç shihet edhe në dokumentat frënge të tjera, shqiptarët kishin qenë gjithnjë unanimë (dok. nr. 44, i 20 majit 1880), mbledhjet e tyre të shpeshta kishin për synim formimin e një Shqipërie të tërësishme.

Anëtarët e Lidhjes propozonin një guvernator të përgjithshëm me qendër në Janinë, (dok. nr. 45 i 11 qershorit 1880).

Lidhja Shqiptare ishte me vendosmëri kundër çdo lëshimi të territorit të saj. Kur ajo mësoi për ardhjen e komisarëve nga Stambolli, për ekzekutimin e konventës së Berlinit, e bëri me dije Qeverinë Turke se do ta kundërshtojë edhe me forcë (dok. n. 46 i 26 qershorit). Lidhja Shqiptare, kur njoftohet për zbarkimin e anëtarëve të komisarëve nga agjencia HAVAS, e cila do të bënte ekzekutimin e traktatit të Berlinit, shkëputet nga autoritetet turke, nga ana tjetër e përfiton Anglinë dhe Austrinë që të ndihmojnë në zgjidhjen e udhëheqësve të Lidhjes, ndërsa Franca me anë të konsullit të saj, mundohet edhe ajo të të ndërhyjë për të bërë reforma në Vilajetin e Shkodrës (dok. nr. 47 i 9 korrikut 1880).

Italia nga ana e saj nxiste popullsinë e Ulqinit, që të bënte demonstrata në favor të Italisë, në mënyrë që të kërkonte aneksimin e tyre nën Mbretërinë Italiane (dok, no. 52 i 18 shtatorit 1880), me 22 shtator 1880, konsulli freng e njofton qeverinë e tij mbi orvatjet e Riza pashës për t'i përvetësuar anëtarët e Lidhjes, në mënyrë që dorëzimi i Ulqinit të bëhet pa rezistencë. Ardhja e Dervish pashës në Lezhë, emërimi i tij për guvernator të përgjithshëm të Shkodrës, Manastirit dhe të Kosovës, shkaktoi pakënaqësi të madhe, mirëpo bejlerët shqiptarë përseri mblidhen në Dibër për të diskutuar çështjen e pavarësisë së saj, (aneks depeshi i 28 tetorit 1880). Megjithë rezistencën që bëri Lidhja, Dervish pasha, pas një lufte prej katër orësh, arriti të hyjë në Ulqin. Vullnetarët dhe malësorët i bënë rrezistencë të madhe, por ky i fundit siç lajmëron kosulli i Francës në Shkodër, (më 28 nëntor 1880), e dorëzoi Ulqinin (dok. no. 57 i 25 dhjetorit 1880), i burgosi udhëheqësit e maleve, bëri kërdi në popullsinë e pafajshme shqiptare etj. Por, megjithë zullumet e mëdha, vrasjet e përditshme, populli shqiptar nuk iu nënshtrua autoriteteve turke. Një mbledhje e re përsëri formohet në fshatin Balldren afër Lezhës, që të mos i paguheshin taksa Turqisë.

Lidhja nuk pushon, ajo arrin të bëhet sundimtare absolute në Prizren, Pejë, Shkup, Gjakovë dhe Prishtinë, dëbon autoritetet turke, i zëvendëson ata me shqiptarë vendos të formojë dy korpuse me qëllim që të marshojë në drejtim të Manastirit, Ulqinit dhe Podgoricës (dok. nr. 60 i 5 marsit 1881).

Dervish pasha në tetor të vitit 1881, e ashpërsoi gjendjen në Gjakovë (dok. nr. 71) burgosi krerët më të mirë, zhduku dhe rrënoi fshatra duke u hakmarrë mbi popullsinë e pafajshme shqiptare.

Kjo Lidhje pati një jehonë të madhe ndër të gjithë shqiptarët, në çdo sferë, dhe jehoi thellë në arenën ndërkombëtare.