Raportet diplomatike dhe konsullare greke janë shfrytëzuar shumë pak nga studiuesit e historisë shqiptare.1 Mirëpo, ato paraqesin informata të pasura, sepse në shekullin XIX grekët dhe shqiptarët kishin marrëdhënie të ngushjta dhe gjithashtu, ngase grekët u kushtuan rëndësi të veçantë tokave të banuara nga shqiptarët, meqë ato paraqitnin rrugë kalimi për sllavët e Ballkanit, sidomos për malazezët dhe serbët. Para Krizës së Lindjes të viteve 1875-1878, konsullata greke kishte në Artë, Prevezë, Janinë, Sarandë, Vlorë, Gjirokastër, Durrës. Me shpërthimin e kryengritjes në Bosnje e Hercegovinë, u hapën konsullata të reja në Berat dhe në Shkodër.

Por në Korçë dhe Elbasan Porta refuzoi hapjen e tyre, siç duket e frikësuar nga përhapja e aktivitetit politik grek në Shqipëri.2

Nga këto konsullata, si dhe nga ato në Manastir dhe Selanik, Qeveria greke informohej mirë për lëvizjet e shqiptarëve. Informatat e tjera vinin nga vendet e tjera, kryesisht nga Konstantinopoli (Stambolli), Bukureshti, madje edhe nga Aleksandria, ku grekët kishin marrëdhënie miqësore, bile edhe marrëdhënie familjare me shqiptarët.

Në shekullin XIX, siç del nga dokumentet konsullare, mbizotëronte opinioni në qarqet greke se grekët dhe shqiptarët ishin popuj të afërt ndërmjet veti. Duke qenë në numër të vogël, në krahasim me sllavët e Ballkanit, ata nuk mundën të jetonin si të ndarë, por ishin të lidhur ngushtë, që në një mënyrë ose në tjetrën të formonin një shtet të përbashkët.

Shembulli i Austro-Hungarisë ushtroi një ndikim të madh në këtë drejtim. Një argument tjetër që dukej se i shkonte për shtat kësaj ideje që shembulli i shqiptarëve të besimit të krishterë-ortodoksë që jetonin brenda Mbretërisë ereke. Këta kishin një traditë të gjatë të bashkëpunimit me grekët sidomos gjatë luftës së grekëve për pavarësi, kështu që atëherë ata ishin integruar tërësisht në shoqërinë greke.

Për më tepër, fakti se një proces i ngjashëm ishte duke u zhvilluar në mes të shqiptarëve ortodoksë, të cilët jetonin nën sundimin e turqëve në Maqedoni dhe Epir. kjo për grekët qe një indikacion edhe më i madh se dy popuj mund të bashkëjetojnë nën një kulm të përbashkët shtetëror.3

Kuptohet se këto ide ishin pranuar nga shumë konsuj grekë që shërbenin në Epir dhe në Shqipëri.

Si rezultat i kësaj ata në raportet e tyre për lëvizjen shqiptare, u përpoqën të mbanin një qëndrim negativ me propagandën e huaj në mesin e shqiptarëve, dhe që të shfaqin më shumë shenja skepticizmi të zgjimit kombëtar shqiptar.

Në mesin e konsujve grekë, Epaminondas Mavromatis krenohej se ishte ekspert për Shqipërinë. Ky ishte konsull në Shkodër që nga viti 1876. Një ndër synimet e tij kryesore, kur u ngarkua në detyrën e tij në këtë vend të largët, ishte t'i jepte njoftime Qeverisë së tij, për grupet e ndryshme shqiptare dhe të vlerësojë përçasjet e tyre në lëvizjet e ardhshme politike, natyrisht duke pasur ndërmend interesat afatgjate greke. Sipas tij në vitet '70 populli shqiptar nuk kishte më tepër se 1-1,2 milionë banorë, dhe këta ishin të ndarë në këtë mënyrë:katolikë 110-120 mijë, që jetonin më dendur në Veri, ata nuk ishin mjaft të fortë në pikëpamje politike e ekonomike për të siguruar elementin e përbashkët për të gjithë shqiptarët. Këta të ndarë nga shqiptarët myslimanë dhe për mungesë të familjeve të forta dhe të pasura, ishin element që i zvogëluan gjasat e tyre për t'u bërë „piedmont" të Shqipërisë.

Shqiptarët myslimanë (të parallogaritur rreth 600-700 mijë) e kishin konsideruar elementin e krishterë si inferior për ta, dhe urrenin idenë për rënien nën influencën e katolikëve. Mavromatis besonte se ata kishin më tepër dëshirë të bashkëpunonin me shqiptarët e krishterë ortodoksë me të cilët shumë myslimanë toskë kishin tipare të përbashkëta.

Megjithatë, myslimanët ishin të ndarë ndër vete për interesa individuale dhe për shkak të grindjeve të familjeve të tyre më të mëdha, po ashtu edhe për dyshimet dhe krenarinë që kishin kultivuar në mesin e shumë sekteve të ndryshme religjioze. Edhe për shqiptarët e besimit ortodoks (të parallogaritur në 300-400 mijë), Mavromatis besonte se nuk do të anonin lehtë nga shqiptarët katolikë, pasi që ata ishin nën ndikim të madh të grekëve.
Në anën tjetër, për shkak të pasurisë së tyre dhe veçanërisht për marrëdhëniet e afërta të tyre me toskët, ishin në gjendje të luanin rol të madh në lëvizjet politike.4

Një vështrim të përgjithshëm kishin grekët veçanërisht për Krizën e Lindjes të 1878, për disa kryengritje të Shqiptarëve që kishin shpërthyer kryesisht nga shqiptarët myslimanë bejlerë, të cilët para së gjithash ishin të etshëm për të ruajtur privilegjet e tyre nga taktika cënuese e Portës.

Ata nuk kishin pasur karakter nacional dhe nuk përpiqeshin t'i kundërviheshin autoriteteve osmane në tokat e tyre. Kjo është sqaruar sipas pikëpamjes së profesor C. Paparigopoulos, që gjatë kryengritjeve të ndryshme shqiptarët e krishterë-ortodoksë, të cilët nuk gëzonin privilegje të njëjta, s'ishin pajtuar t'u bashkoheshin kryengritësve dhe, në të vërtetë, ka raste që ata kishin mbajtur anën e autoriteteve osmane.5

Kjo të bën të kuptosh se grekët i konsideronin të krishterët më të afërt për ta, dhe si elemente që anojnë kah ata në rast të vendosjes së politikës së re në Shqipëri. Ky qëndrim ishte shpre-hur gjithashtu edhe nga Këshilli Britanik në Shkodër, sepse kur Kirby Green (Kirbi Grijn) i raportonte Shërbimit të Punëve të Jashtme, shkruante:6

„Në Shqipëri të Mesme dhe të Ultë, shqiptarët e krishterë anojnë nga Greqia, e jo nga Italia, për liri dhe përparim. Grekët nuk pretendojnë se ata janë HELENË të kulluar, dhe i quajnë ata albano-grekë, por ata janë grekë aq sa edhe piedmondët italianë, dhe unë mund të vërtetoj nga marrëdhëniet e mia personale me shqiptarë të shumtë të Shqipërisë së Mesme dhe të Ultë, se nuk ekziston kurrfarë dëshire për t'u bashkuar me Italinë, apo me një mbretëri. Kjo është e pamundshme në Mbretërinë e stërnipave të Skënderbeut. Ata preferojnë të kthehen shumë shkallë prapa në histori dhe përkujtojnë se nën Pirron dhe Aleksandrin e Madh bota i konsideronte ata grekë. Përveç kësaj ata kanë vërtetuar se në Greqinë bashkëkohëse fëmijtë e heronjve shqiptarë të luftës së pavarësisë nga Specia dhe Hidra dhe lokalitete të tjera që u janë caktuar vendet e caktuara dhe e kanë nda lirinë dhe të mirat materiale në qeveri".

Ngjarjet e 1875-1878 sidoqoftë i detyruan grekët të marrin qëndrim pragmatik ndaj shqiptarëve. Disa nga konsujt grekë ishin në gjendje të diktonin lëvizjet për autonominë e shqiptarëve. Sipas mendimit të Petros Logothatisit, konsull në Manastir, ideja për autonominë e shqiptarëve në Shqipërinë Veriore ishte inicuar dhe zhvilluar nga një numër besimtarësh të kishës angleze, që vepronin në Durrës, Tiranë, Elbasan dhe Starovë. Kjo ide u përkrah mirë nga disa bejlerë, por ajo nuk ia doli të arrijë deri te masa myslimane, e cila para Krizës së Lindjes nuk kishte ide të qarta për një shtet nacional.7

Mavromatis në anën tjetër, duke raportuar nga Shkodra, bindet për faktin që koncepti për një shtet nacional kishte filluar të përfitojë shumicën nga rradha e shkollarëve të parë të shqiptarëve. Sidoqoftë, ai besonte se një kthesë serioze për realizimin e këtyre ideve kishin ndikimet kontradiktore të fuqive të huaja. Kjo, sipas mendimit të tij, ishte elementi kryesor i prishjes së dëshirës së shqiptarëve për një shtet të ndarë autonom.8

Kryengritjet në Bosnje e Hercegovinë më 1875 çelën rrugë për riafrim midis popujve të Ballkanit. Më 1876 serbët u propozuan grekëve një marrëveshje dhe në të njejtën kohë i kishin njoftuar që ata u kishin bërë një propozim të ngjashëm rumunëve, malazezëve dhe shqiptarëve. Grekët nuk ishin ende të gatshëm të përgjigjeshin pozitivisht. Dhe bile ata e shikonin me një dyshim iniciativën serbe në Shqipëri. Ministri i huaj Aleksandër Kontostavlos u përgjegj se Greqia nuk ishte ende e gatshme për një marrëveshje të tillë. Edhe nëse pranonte të vepronte në Shqipëri, ajo do të vepronte vetë, sepse, siç shkruante, ai: shqiptarët janë të lidhur me racën greke më shumë nyje të pazbërthyeshme.
Përzierja e Serbisë atje mund të provokonte rreziqe dhe të nxiste kërkesa që do të shpinin kah grindja.9 Kjo ishte pikëpamja e cila e shtyri Mavrornatisin që më 1876, të marrë qëndrim negativ ndaj kërkesave territoriale në jug nga ana e malazezëve. Sipas tij, interesat greke do të përmbusheshin më mirë sikur princ Nikolla të orientohej nga Hercegovina dhe të qëndronte larg Shqipërisë.10

Në ndërkohë, kryeministri Aleksandër Koumoundouros, një pragmatist dhe avokat i zoti për gjithë bashkëpunimin në Ballkan, kishte dërguar emisarë sekretë në Epir, Shqipërinë Jugore dhe në Korfuz, për të kontaktuar me prijësit e shqiptarëve, rreth revoltës së përbashkët për dëbimin e turqëve.11

Në vazhdën e këtyre iniciativave, qeveria e re e koalicionit në Athinë filloi bisedimet politike me disa prijës shqiptarë, në mesin e të cilëve ishte Abdyl bej Frashëri, Mehmet Ali Vrioni dhe të tjerë. Greqia u ofronte alternativisht shqiptarëve vetëqeverisje në shtetin e zgjeruar të Greqisë ose një formë monarkie duale nën mbretin Xhorxh (George) gati si shembull i Austro-Hungarisë. Dhe si ofertë të fundit, ajo mund të njohë dhe të ndihmojë Principatën Shqiptare. Gjithsesi kjo principatë nuk do t'i përfshinte territoret e Epirit. Në anën tjetër, shqiptarët kërkonin një principatë të gjerë të tyre, që do të përfshinte tërë Epirin. Për grekët që jetonin atje, ata do të ofronin një autonomi të përgjithshme. Një principatë e tillë do të bashkohej me Mbretërinë Greke me një besëlidhje të fortë.

Këto bisedime që patën filluar në Janinë në korrik të vitit 1877, kryesisht në mes të E. Mavromatisit dhe Abdyl bej Frashërit, vazhduan në Konstantlnopol në dhjetor me Stefanos Skouloudis, si ndërmjetësues grek dhe përfunduan pa sukses në Korfuz, në fillim të shkurtit të 1878, posa lufta ruso-turke përfundoi me armëpushim me marrëveshjen e Adrianopoles.12

Si zgjidhje të fundit shqiptarët propozuan që çështja e kufijve të lihej manash deri pas lufte dhe kërkuan nga Greqia që të armatoseshin me armë dhe të merrnin të holla për një aksion të përbashkët kundër Portës. Ndryshimet në qëndrime dhe mospajtimet e gjata patën krijuar dyshime të thella në të dy anët, dhe asnjera anë s'dëshironte t'ia kthente shpinën asaj që konsi-derohej si detyrë fundamentale. Përfundimi i luftës ruso-turke dhe kryengritjet e posafilluara greke në Thesali, Kretë, Epir dhe Maqedoni paraqitnin gjasa shumë të vogla për t'u ngritur greko-shqiptarët kundër Portës. Në anën tjetër, grekët tash kishin vërejtur se shqiptarët më me dëshirë do të anonin nga ushtria turke për mposhtjen e kryengritjeve në Epir. Në këto rrethana, kryeministri Koumoundouros i dërgoi këtë telegram Skouloudisit në Korfuz, që në të vërtetë e tregon ftohjen e kontakteve greko-shqiptare.13

„Unë mendoj se është shumë rrezik të bashkëpunojmë në mëkëmbjen e fuqive armiqësore në krahun tonë. Shqiptarët janë turq (mendon ai, janë besnik ndaj shtetit otoman), ata kanë interesa të përbashkëta me ta, dhe ata kanë përfituar nga ata. Pse ata të mbajnë anën tonë? Ata nga ne shpresojnë të përfitojnë për themelimin e kombit të tyre. Atyre sidoqoftë u mungojnë mjetet dhe ne na lusin që t'i furnizojmë, me qëllim përfitimi të synimeve të tyre. Ka rrezik që ne të armatosim një popull që kërkon toka prej nesh. Po qe se ata çohen në kryengritje pa ndihmë, dhe okupojnë regjionet e kërkuara, dhe kështu të organizuar parashtrojnë kërkesat e tyre, si do t'u përballojmë ne? Veçanërisht nëse ne jemi të penguar për të marrë pjesë në turbullirat, atëherë po i hyjmë rrezikut që të lirojmë një komb të egër, të pabesë, interesat e të cilit nuk përputhen me interesat tona. Ky është rreziku që po i hyjmë ne nëse nuk e zgjidhim në favor tonin më parë dhe në mënyrë të sigurt këtë çështje të ndërlikuar dhe të kemi në dorë sigurimet konkrete të sinqeritetit të tyre, në mënyrë që t'i detyrojmë publikisht dhe zyrtarisht të deklarohen vetë në favor të programit tonë të përbashkët Ti e ke vërejtur këmbënguljen e tyre për refuzimin e të gjitha këtyre qëllimeve, të cilat nëse ne nuk i realizojmë, mund ta humbim, në vend që ta fitojmë kauzën tonë kombëtare. Përpiqu që t'i mënjanosh këto pengesa dhe para se të bësh këtë, mos gabo të marrësh çfarëdo qëndrimi të prerë".14

Dhe si u diktua më vonë, Qeveria Greke në fillim të vitit 1878 pat filluar të merrte parasysh seriozisht dyshimet se mos bejlerët shqiptarë, me të cilët ai ishte duke bërë negociata, nuk kishin përfaqësues të zotin i cili do t'i bashkonte bashkatdhetarët e vet në një drejtim unik politik. Ky zhvillim që erdhi bashkë me përfundimin e luftës ruso-turke me armëpushim, dhe pasi që u vërejt se kurrfarë progresi nuk u bë nga lëvizjet e fundit politike, marrëveshjet përfunduan. Kështu, derisa marrëveshja e Shën Stefanit nënshkruhej, rrugët e grekëve dhe shqiptarëve u ndanë. Grekët u drejtuan kah pushtimi i Thesalisë, por tërhoqën ushtrinë e tyre kur u njoftuan për armëpushimin e Shën Stefanit. Por kryengritjet greke të cilat vazhdonin në Kretë, Thesali, Maqedoni dhe në jug të Epirit u lejuan që të vazhdohen bile edhe u forcuan. Një grup i vogël grekësh zbritën në Sarandë në fillim të marsit, por së shpejti u shtypën nga forcat otomane të Janinës dhe nga forcat jo të rregullta shqiptare. Në krahinën e Delvinës 30 fshatra të krishterësh u plaçkitën dhe u dogjën.15

Në anën tjetër shqiptarët duke i pasur parasysh pasojat e marrëveshjes së Shën Stefanit, filluan të ndërmarrin aksione të rrepta, të pavarura nga Porta, në fushën ushtarake dhe politike. Marrëveshja e Shën Stefanit shkaktoi panik te shumica e popujve të Ballkanit dhe i shtyri ata të ngriten kundër. Komitetet greke, për shembull në Thraki dhe Maqedoni, nënshkruan kërkesa të panumërta kundër aneksimit të tyre në shtetin e madh bullgar.16 Gjithashtu edhe shqiptarët filluan t'u bashkohen qarqeve për nënshkrimin e kërkesave të tyre. Sipas S. Maratos, konsull grek në Gjirokastër, ideja për peticion pat rrjedhur nga disa pashallarë shqiptarë në Konstantinopol. Udhëheqësit lokalë myslimanë patën tentuar të mbledhin nënshkrimet dhe vulet e bashkësive në letrat e bardha të kompletuara dhe më vonë t'i dërgoheshin kongresit evropian. Kjo përpjekje dështoi në saje të divergjencave në pikëpamje mes udhëheqësve myslimanë dhe opozitës së të krishterëve. Myftia i Gjirokastrës bëri me dije se kishte marrë një telegram nga Janina të nënshkruar nga Abdyl bej Frashëri, Rrustem Celia Pisari dhe Bekir efendi Vourga, të cilët e informuan ate se të krishterët dhe myslimanët e krahinës së Janinës dhe Prevezës dëshironin të nënshkruanin kërkesën kundër dorëzimit të Epirit dhe Thesalisë Greqisë dhe e nxiti atë të bëjë të njëjtën gjë edhe në Gjirokastër. Por Maratosi përgjigjej se asgjë s'doli nga kjo kërkesë.17

Këto lëvizje u patën shtuar dyshimet grekëve, që frigoheshin se reagimet e shqiptarëve ndaj paqes së Shën Stefanit më vonë mund t'i kthente kundër kërkesave të Greqisë ndaj Epirit. Si rezultat i kësaj, qeveria greke i udhëzoi konsujt e vet që t'i bindin të krishterët që të mos i nënshkruanin kërkesat e shqiptarëve.

Në prag të Kongresit të Berlinit, Maratosi ishte në gjendje të raportonte se krejt të krishterët e Sanxhakut të Gjirokastrës, duke përfshirë krahinat e Gjirokastrës, Delvinës, Tepelenës dhe Permetit, kishin refuzuar të nënshkruanin peticionin.18 Qëndrim të ngjashëm kishin edhe të krishterët e krahinave të Sarandës ashtu siç shihet nga raporti i konsullit grek të këtij qyteti.19 Nga Veriu konsujt grekë raportonin se nënshkrimi i peticioneve po përparonte mirë. Mavromatisi njoftonte Athinën se krejt shqiptarët (myslimanë, katolikë, mirditas) kishin nënshkruar peticionet kundër aneksimit të tokave të shqiptarëve nga ana e Malit të Zi dhe Bullgarisë.

Sipas tij këto peticione u përkrahën aktivisht nga osmanët autoritativë si dhe konsujt e Austrisë dhe Italisë. Ai ishte i informuar se konsulli italian kishte përpiluar një tekst sipas mendimit të tij, një tekst tjetër për shqiptarët katolikë, për të përfshirë krejt shqiptarët që kundërshtuan çfarëdo ndryshimi të territorit. Por përpjekjet e tij nuk patën sukses.20 Më në fund, konsulli grek në Berat raporton për një mospajtim në rritje e sipër ndërmjet shqiptarëve të Shqipërisë së Mesme dhe të Veriut, për idenë e çfarëdo ujdie politike me grekët. Bile kishte disa udhëheqës që shprehnin mendimin se nëse do të imponohej një qeveri e huaj, do të ishte më e preferueshme të votohej për një protektorat britanik.21

Problemi i peticionit nxori në dritë qëllimet politike divergjente të shqiptarëve dhe grekëve. Deri në fillim të vitit 1878 diplomatët grekë ishin munduar shumë për kundërbalancimin e influencave të huaja mes shqiptarëve, dhe të zhvillojnë lidhje të ngushta me ta. Tash, prëpjekjet e tyre qenë të drejtuara në paksimin e iniciativave të patriotëve shqiptarë, së paku që ata të mos drejtoheshin kundër interesave afatgjate të helenizmit.

Ky qëndrim shihet qartë nga konsujt grekë dhe shtresat diplomatike të asaj kohe.Një ilustrim interesant është qëndrimi grek ndaj marredhemeve shqiptaro-malazeze Dy vjet para prapaskenave të vitit 1878 konsulli grek në Shkodër shfaqi dëshirën që të mos përziheshin në Shqipëri. Tash Mali i Zi si dhe Greqia hasën në një refuzim identik nga ana e Portës që t'u shtrohen vendimeve të Kongresit. Mavromatisi ishte i gatshëm të propozonte një marrëveshje mes Malit të Zi dhe Greqisë, kështu që të dy do të përdorin presionin dhe t'i përvetësojnë tokat e caktuara për ta nga Kongresi. Kjo, natyrisht, kishte të bëjë me tokat të cilat shqiptarët i kontestuan me malazeztë dhe grekët.22 Qeveria greke merrte indikacione të shumta për rritjen e opozitës shqiptare, për qëllimet e saj në Epir. Në mars të vitit 1878, përmes Epiratës Greke në Konstantinopol, ajo kishte mësuar për memorandumin e Vaso Pashës dërguar ambasadorëve të Fuqive të Mëdha.23

Ashtu siç dihet, memorandumi bënte f jalë për dëshirën e shqiptarëve që t'u kundërshtonin vendimeve të Shën Stefanit, dhe kërkuan vendosjen e një principate shqiptare, duke përfshirë tërë Epirin. Por vërshima e lajmeve në lidhje me Lëvizjen Kombëtare Shqiptare arriti në kryeqytetin grek në prag të konvokimit dhe gjatë mbajtjes së Kongresit të Berlinit. Kanalet kryesore të informatave mbi ngjarjet në Shqipëri të Epërme dhe në Maqedoni ishin konsullatat e Selanikut dhe të Shkodrës, si dhe deri diku konsullata e Manastirit. Mbi ngjarjet në jug, informatat kryesore vinin nga konsullata e Janinës si dhe nga nënkosullatat e Beratit, të Sarandës dhe Gjirokastrës. Raportin e parë mbi Kuvendin e Prizrenit e dërgoi Konstantin Vatikiotis, konsull i përgjithshëm grek në Selanik më 7-19 qershor.

Vatikiotisi kishte marrë informata nëpër Veles nga bejlerët dhe pashallarët e Shkupit, Qystendilit, Velesit dhe Shtipit, të cilët ishin nisur për në Prizren me qëllim të grumbullimit të forcave ushtarake për të luftuar kundër copëtimit eventual të tokave të tyre me qëllim aneksimi nga ana e shteteve të krishtera të Ballkanit. Flitej se do të formoheshin 7 divizione ushtarake për të qenë në gjendje gatishmërie dhe për t'u nisur në 5 drejtime të ndryshme. Autoritetet osmane ishin vënë me dije për këtë aktivitet, bile përflitej se ato i inkurajonin ata. Sidoqoftë, Vatikiotis s'deshi të merrte përgjegjësinë për këtë informatë, por ai e bindi Ministrin e tij se një rezistim i armatosur nga shqiptarët myslimanë të këtij regjioni ishte i mundshëm. Një javë më vonë, me lajme konkrete dhe emra të përfaqësuesve, Vatikiotisi u bind edhe më shumë për dyshimin e tij se Porta qëndronte prapa Kuvendit të Prizrenit, ndoshta edhe e përkrahur nga Austria dhe Italia.24 Disa ditë më vonë, nga Manastiri, Petros Logothetis raportoi se shqetësimi në radhët e osmanëve, siç shkruan ai, kishte arritur pikën e kulminacionit në javët e kaluara. Megjithë dyshimet e Monastiriotes, në fillim, për të vërtetuar projektin e konfederacionit që do të përfshinte Kosovën, Shqipërinë Veriore dhe Manastirin, „osmanët" e Manastirit i zgjodhën papritmas dy përfaqësues të cilët menjëherë u nisën për në Prizren. Logothatisi mendonte se një forcë e pavarur „Otomane" ishte formuar edhe pse autoritetet lokale pohonin se nuk dinin gjë për këtë.

Më afër Lëvizjes, Mavromatisi informoi në mënyrë direkte ministrin e jashtëm Delianis, tash më në Berlin se: „Shteti brenda në shtet" tashmë funksiononte në Prizren, ku 17 bejlerë nga Prishtina, Reka e Ultë dhe e Naltë (Dibra), Tetova, Gjakova, Tashlixha(?) dhe Mati, kishin formuar një shtet të përkohshëm, që delegatët nga Shkodra dhe se fiset malore dhe Mirdita ishin njohtuar për të hollat që ishin grumbulluar për të pregatitur një ushtri me rreth 100.000 vetë. Mavromatisi kishte dëgjuar për përfaqësuesit e parë të Mirditës se ishin të zgjedhur nga autoritetet otomane pa pranimin e princ Bibë Dodës. Për më pak se dy javë më vonë, Mavromatisi kishte në dorë një lajm më të bindshëm, dhe tash mund t'i bindte se Mirditasit merrnin pjesë aktivisht në Lidhje, dhe se princi i tyre kishte fituar titullin e pashës së shqiptarëve së bashku me katër të tjerë dhe se ai ishte një avokat i zoti i popullit shqiptar.25

Në të vërtetë, në bisedime private me konsullin grek princi kishte pohuar se Shqipëria ishte formuar nga 4 vilajete: i Shkodrës, i Manastirit, i Kosovës dhe i Janinës me gjithsej 9 milionë shqiptarë dhe kërkoi mendimin e konsullit nëse vendimet e marrëveshjes së Berlinit mund të konsiderohen ende të vlefshme, në rast se shqiptarët vendosin të vepronin si komb i ndarë.26

Mavromatisi, sikurse shumica e kolegëve të tij, ishte i bindur se qeveria osmane i kishte inkurajuar aktivisht punët përgatitore në Prizren, gjersa influencat austriake këtu kanë mundur të lozin rol të madh. Megjithatë, reagimi i tij i parë nuk ishte në tërësi negativ.27 „Gjer më tash" shkruante ai, „shteti në f jalë ishte në interesin tonë. Sidoqoftë, nëse merr proporcione më të mëdha, nëse kjo lëvizje merr përmasa të gjëra të kulluara shqiptare, nëse bejlerët e Shqipërisë së Mesme dhe të Ulët gjithashtu shkojnë në Prizren (e të cilët deri më tash nuk kishin vepruar kështu), atëherë kjo do të ketë ndikim të rrezikshëm dhe serioz në interssat e rëndësishme greke". Në përgjithësi raportet e konsullit grek për Lidhjen e Prizrenit u orvaten të pranojnë tubimin e Kuvendit të mbledhur në Prizren, se ajo ishte me dijen e administrates osmane, dhe nëse në të vërtetë, ajo nuk ishte e inspiruar nga Porta, dhe bile e inkurajuar nga Austria dhe mundësisht nga Italia.

Mavromatisi dukej se ishte edhe më i sigurt në bindjen e tij edhe pse ai s'mund të sillte kurrfarë dëshmie konkrete, së paku një evidencë të vlefshme në dobi të supozimeve të tij. Raportet e konsujve të Manastirit dhe Selanikut vërtetuan këtë vlerësim, por vetëm për njohurinë që ka të bëjë me mospëlqimin e autoriteteve osmane. Më vonë, kur u vra Mehmet Aliu, Mavromatisi mendonte se incidenti ishte vepër dinake e Portës, e cila në anën tjetër i shtynte shqiptarët që ata t'i rezistonin vendimet e Kongresit, gjersa në tjetrën anë, ajo i bëri që ta vrisnin Mehmet Aliun me qëllim që t'i bindte Fuqitë e Mëdha se ajo nuk e kishte kontrollin mbi kryengritësit shqiptarë.28 Sidoqoftë, interpretimi i këtillë u refuzua nga ambasadori Aleksander Koumdourriotis, i cili me një vështrim më të mirë shkruante se edhe pse Porta në fillim e kishte inkurajuar rezistencën popullore, pak më vonë ajo kishte kuptuar se me sjelljen e ngjarjeve gjer në fund, ajo shkaktonte rrezik për humbjen e kontrollit mbi shqiptarët. Kjo ishte arsyeja e saktë pse ajo e kishte dërguar Mehmet Aliun me shpresë që ta zbusë situatën.29 Gjatë muajve të pasigurtë të tërë vitit 1878 dhe veçanërisht para dhe menjëherë pas Kuvendit të Kongresit të Berlinit, një ndihmë të papritshme për çështjen shqiptare e dhanë grekët, gjë që s'e prisnin shumica e forcave të huaja.

Reagimi i tyre instiktiv ishte që ose ta zvoglonte atë, ose t'ia atribuonte asaj nxitjen nga të huajt dhe Turqia. Pa mëdyshje, këtu kishte diçka të vërtetë (në këtë vlerësim). Gradualisht, pasi që Lëvizja Shqiptare u tregua e fuqishme dhe e qëndrueshme, me gjithë peripetitë dhe mosmarrëveshjet e brendshme, pati mirëkuptime nga anë të ndryshme. Kjo ndodhi disa vjet pas 1891-shit kur Porta u shtërngua të zbatonte masa të ashpra ushtarake që t'i shtypte mospërfillësit shqiptarë dhe revoltën e hapur. Në atë kohë, qeveria greke e Koumoundouros, duke e parë mundësinë e ballafaqimit të hapët dhe konfliktin me Turqinë, kërkoi të arrinte një marrëveshje me shqiptarët. Ai i dërgoi telegram konsullit të tij të përgjithshëm në Selanik që të shkonte në Jug dhe t'i shqyrtonte mundësitë për arritjen e një marrëveshjeje me shqiptarët. Ai besonte se po qe se Lëvizja Shqiptare përforcohej „një aksion të sigurt dhe një bashkëpunim ndërmjet grekëve dhe shqiptarëve mund të ishte i mundshëm", duke shtuar se „ne kemi interesim të sinqertë për Shqipërinë dhe se ne s'do t'i refuzojmë asaj ndihmën tonë".30

Rrjedhat e ngjarjeve në atë kohë nuk lejuan realizimin e një bashkëpunimi të tillë. Por grekët disa herë kërkuan të gjenin një mirëkuptim politik me shqiptarët.

Ngjarjet e viteve 1875-1878 dhe veçanërisht formimi i Lidhjes Shqiptare të Prizrenit patën ndihmuar që të merrej një qëndrim më i qartë ndaj shqiptarëve si komb në vete, dhe kështu vendosën parimet e tyre në baza më se reale. Vlen të përmendim në këtë pikëpamje raportin e një konsulli të ri grek në Shkodër të shkruar më 1883, i cili ndryshon shumë nga parallogaritë e hershme të Mavromatisit.31

„Shqiptarët" shkruante ai, - „kanë një epsh të pashtershëm për përmbysjen e robërisë dhe për një shtet në të cilin do ta qeverisin vetë. Faktikisht, ata nuk i takojnë askujt dhe s'kanë qëllime të tjera pos fitimit të autonomisë së tyre".

Dhe, më 1886, peshkopi grek në Korçë bëri këtë vlerësim për aktivitetet e Abdyl bej Frashërit, në një raport të gjatë Qeverisë greke.32

„Abdyl beu veproi sinqerisht për bashkimin e shqiptarëve të krishterë dhe myslimanë që jetonin në Epir dhe Maqedoni, dhe që t'i ngrinte ata në një komb „modern" me principatë të tyre.

Për këtë qëllim ai sakrifikoi pasurinë dhe postet e tij zyrtare, vuajti në mërgim dhe arrati, dhe humbi çdo gjë. Ai nuk mohoi se përpjekjet e tij kishin pak gjasa të korrnin sukses, megjithëse ai pa dyshim e dinte vlerën që kishte pasuria për të.

Por të gjithë atyre që u përpoqën t'ia bënin me dije pasojat, ai u ishte përgjegjur rreptësisht se ai ishte duke mbjellë farën mirë, kështu që të tjerët mund ta korrin frytin".

Më në fund një autoritet eminent grek profesor Konstantin Paparigopoulos, i cili si historian dhe kryetar i shoqatës për përparimin e letërsisë greke, pat një pozitë të lartë në shoqërlnë dhe politikën greke, në një raport drejtuar kryeministrit Trikoupis më 1883 mbajti qëndrim shumë kritik për formimin e programit politik ndaj shqiptarëve.

Në vend të saj, ai propozoi që në rast të rritjes së kombësisë shqiptare, Greqia kishte vetëm 2 alternativa: ose të kërkonte vendosjen e principatës autonome shqiptare në një kulm të përbashkët, me Greqinë-mbretin dhe parlamentin, ose të inkurajonte themelimin e pricipatës së pavarur shqiptare të bashkuar me Greqinë me një lidhje permanente. Po qe pranohej propozimi i dytë, atëherë grekët dhe Qeveria e tyre do të lidhnin marrëdhënie miqësore me shqiptarët, duke filluar me mësimin e gjuhës shqipe në shkollat greke në Epir, Shqipëri dhe kudo që jetonin shqiptarët.

Kjo rrugëdalje me gjemba për Epirin mund të rregullohej me votat e tërë popullit.33

Të gjitha këto qëndrime tregojnë se vlerësimi i përgjitiishëm i faktorëve të shqiptarëve pat filluar të zinte vend te përfaqësuesit përparimtarë grekë pas vitit 1878. Idetë e vjetra nuk u zhdukën për një natë.

Por, një fillnisje kishte marrë hovin. Nuk ishte shumë vështirë të gjurmohej kjo prapaskenë e lëvizjeve graduale të shqiptarëve të viteve 1870 dhe veçanërisht të Lidhjes së Prizrenit.
..............................

1 A recent study makes an extensive use of these archives. See: E1 e f-theria Nikolaidou, Foreign propagandas and the Albanian National movement in the Dioceses of Durazzo and Velegrada; end of 19th and be-ginning o/ 20th centrry, Janina, 1978 (in Greek).
2 Archeio Ypourgeiou Exoterikon (AYE), File, „Constantinople Emba-ssy, 1876", Kontostavlos to Koundouriotis (Constantinople), No. 9206, 8/20 Oct. 1876.
3Evangelos Kofos, Greece and the Eastern Crtsis, 1875—1878 Thessaloniki, 1875, pp. 24—25.
4 AYE, Pile 99/1, 1876, Mavromatis to Kontostavlos, No. 22, 5/17 Oct. 1876; AYE, Unnorribered file „Consular Reports and Dispatches, 1878", Ma-tararigas, to Delyannis, No. 41, 28 May 1878.
5 AYE, Unnumbered Pile, „Consulates in Macedonia, 1883", C. Papari-gopoulos, President of the Association for the Advanoement of Greek Let-ters, to Prime Minister Charilaos Trikoapis, No. 773, 25 June 1883.
6 FO421/30, K. Green to Salisbury, April 22, 1878.
7 AYE, File „A-W, 1879", P. Logothetis to Ministry of Foreign Affairs No. 87, 18 Feb. 1879.
8 AYE, File 99/1, 1876, Mavromatis to Kontostavlos, No. 22, 5 Oct. 1876,
9 AYE, File „Belgrade Consulate General, 1875—1878", Kontostavlos to Doskos, No. 4057, 11 Feb. 1876
10 AYE, File 99/1, 1876, Mavromatis to Kontostavlos, No. 27, 2/14 Nov.
1876.
11 E. K o f o s, op. cit., p. 65
12 M. Spyromilios in „Greece and Albania; an attempt at a Greek-Alba-nian rapprochement during 1877—1378", Neos Kouvaras, Athens, 1962 (in Greek); E. Kofos, op. tit., pp. 145—147.
13 AYE, File, „Greek-Albanian Negotiations, 1878", Koumoundouros to Nomarch of Kerkyra and Stefanos Skouloudis, 3/15 Feb. 1878 (cyph. tel.);
T^„*„O nn rit «. 146.
14 AYE, Pile „Consulates in Macedonia, 1883", Ministry of Foreign Af-fairs to the Association for the Advancement of Greek Letters, No. 960, 19 Jyly 1883.
15 Miltiadis Seizanis, The Policy of Greece and the Revolt oj 1878 in Macedonia, Epirus and Thessaly (in Greek), Athens, 1879. Also, E. Kofos, op. cit., pp. 178—179.
16 Evangelos Kofos, The Revolt in Macedonia in 1878 (in Gre-ek), Thessaloniki, 1969.
17 AYE, File „Congress of Berlin, 1878", Maratos to Ministry of Fo-reign Affairs, No. 57, 10 June 1878.
18 AYE, File „Consular Reports and Dispatches, 1878", S. Maratos to Th. Delyannis, No. 50, 27 May; No. 57, 10 June; No. 62, 17 June.
18 AYE, File, „Consular Reports and Dispatches, 1878", Matarangas (Santi Quaranta) to Ministry of Foreign Affairs, 28 May.
20 AYE, File, „Skodra Consulate, 1878", Mavromatis to Delyannis, un-numbered 4/16 June 1878, and No. 12, 5/17 June 1878.
21 AYE, File „Consular Reports and Dispatches, 1878", Evangelides (Berat) to Ministry of Foreign Alfairs, No. 35, 22 March.
2 AYE, File „Skodra Consulate, 1878", Mavromatis to Ministrv of Foreign Affairs, No. 2, 22 March, and No. 11, 29 May.
23 AYE, File, „Constantinople Embassy, 1878", Koundouriotis (Constan-tinople) to Delyannis, No. 783, 18/30 March 1878 (secret).
24 AYE, Pile, „Consulate of Greece in Thessaloniki; Confidential Re-ports, 1878", Vatikiotis to Delyannis, No. 546, 7 June 1878, and /No. 576, 13/27 June (Pile „Congress of Berlin").
25 AYE, File, „Consulate of Greece in Monastir, 1878" Logothetis to Delyannis, No. 183, 11/23 June 1878.
26 AYE, File „Congress of Berlin", Mavromatis to Delyannis semi-offici-al (mid-June, no date); and Mavromatis to Koumoundouros, No. 19, 19 June /1 July 1878 (File 61/la, 1878).
27 AYE, File unnumbered, „Consular Reports and Dispatches, 1878", Mavromatis to Koundouriotis (Constantinople), No. 22, 26 June 1878.
28 AYE, File „Embassy at Berlin, 1878". Mavromatis to Ministrv ol Foreign Affairs, 1/13 Sept. 1878 (cyph. tel.).
29 AYE, Pile „Circulars and Telegrams to Missions, 1878", Koundourio-(Constantinople) to Ministry of Foreign Affairs, No. 2633, 12 Sept 1878.
30 AYE, Unnumbered Pile „E", sub-file „Consulate of Thessaloniki, 1.881", Koumoundouros to P. Logothetis (Thessaloniki), No. 806, 5/17 April 1881 (tel.), and Logothetis to Koumoundouror, No. 364, 11/23 April 1881.
31 AYE, File „A-W, 1883", sub-file „Consulate at Skodra", Report unnu-mbered, 30 April 1883.
33 Copy of report by the Bishop of Koreha Filotheos, 1. September, 1886, in AYE, File „Albanian Question-Consulates in Macedonia, 1886"
33 AYE Kle, „ConstUates in Macedonia: Association for the Advance-ment of Gr^ek Letters, 1883", Paparigopoulos to Trikoupis, No. 773, 25 Ju-ne 1883.