Cili është vendi i letërsisë në jetën e një shkrimtari?
Ka vite që e shoh si strehën kryesore për t’iu shmangë terrorit që më shkakton jeta. Letërsinë nuk e konsideroj qëllim më vetë apo mjet që i shërben rritjes së personalitetit, porse bastun, tamam bastun që më ndihmon me u mbajtë në kambë për do arsye që i di vetëm Zoti. Ka njerëz që pohojnë tanë krenari se na qenkan shkrimtarë, e kjo gja më duket pak me thanë, komike. Ndonjiherë këtë pohim e kam ba edhe unë, por pa mendue se po u them të tjerëve diçka të re apo të jashtëzakonshme. Unë nuk di me ba ndonjë punë tjetër, thjesht me shkrue, kështuqë s’gjej arsye me u ndí i randësishëm sa nji ministër apo kryetar partie, fjala vjen. Nuk jam i sigurtë që hapsina që i kam dhanë letërsisë në jetën time, asht e justifikueme, por di mirë se bahet fjalë për nji prani të pashmangshme që s’varet prej meje. Ndonjiherë, për pak minuta, në mua zgjohet arsyeja racionale që më zbulon se të shkruemit asht kohë e humbun, por rikthehem shpejt në pozitën e idealistit të pandreqshëm dhe ndihem i bindun se mes sa e sa mënyrave të kohëhumbjes, fjala e shkrueme mbetet ma e pranishmja. Nuk shkruej për famën, anipse nuk jam kundër saj- por thjesht për me u dhanë formë ideve të mia që ndoshta rastësisht, krejt rastësisht vlejnë edhe për të tjerët.

A mundet një autor i viteve 2000 të mos ndikohet nga realiteti? Po ju, në ç’mënyrë ndikoheni nga realiteti shqiptar?
Ndikohem nga realiteti, sigurisht, por ma së pari duhet ba ndonji marrëveshje mbi përkufizimin e realitetit. Kjo, sepse nën vështrimin tim gjithçka asht realitet. Besoj se në këtë rast fjala asht për atë që perceptohet prej shqisave tona. Në nji nga tregimet e mia të dikurshme, realitetin, po themi universal, e shoh si nji ndërtesë pafundësisht të naltë, çdo kat i së cilit asht realitet më vete. Ai që banon në katin e pestë, di se ç’ndodh në katër katet poshtë tij, por nuk ka asnji ide mbi atë që ndodh në katër kate ma sipër. Termi realitet asht diçka e madhe që përfshin gjithçka e ndoshta asgja, sadoqë edhe vetë asgjaja asht pjesë e realitetit. Unë kam zbulue në vete nji sistem të ndërlikuem pasqyrash, si ai me të cilin egjiptasit e lashtë mendohej se ndriçonin seksionet më të thella të piramidave, sistem që më jep mundësinë të hetoj gjithë ç’përpiqet të ndodhë në mua. Sa për realitetin pesëshqisor, të cilin e kam si objekt në romanin “Pesë gardianë”,-roman që mendoj se asht model i ri në prozën shqiptare- e konsideroj gja të randësishëm, por gjithsesi dhimbsurisht të përkohshëm, nji ideal që nuk mund ta mbushë hapsinën time krijuese. Veçanërisht më pëlqen të merrem me hemisferën e pandriçueme të mendimit e të hulumtoj simptomat e sëmundjes sime, zonat e errëta ku ngjizen gjestet e dukshme njerëzore. Më intereson jo ai realitet ku gjanat ndodhin në nji mënyrë lehtësisht të perceptueshme e gati fyese për inteligjencën dhe ndjeshmëninë tonë, por pika fillimore e tij; pra jo orteku i potershëm, i madhërishëm e shkatërrues, por ai flok bore i zgjedhun mes miliarda të tjerëve për ta formue atë. Ndikohem nga realiteti material, kjo asht diçka e pashmangshme, por bahet fjalë për nji ndikim instinktiv që përpunohet në lëvizje, tue u projektue në sfondin e nji alkimie egocentrike. Ç’nevojë kam të fotografoj nji realitet që depërton tek unë në mënyrë të pashmangshme, të cilin edhe po të dua nuk mund ta asgjësoj! Kështu, gjithë ç’nuk ndodh brenda meje ka vlerë dytësore

Keni fituar dy çmime kombëtare (“Nirvana”, roman, “At Gjergj Fishta” 1996) dhe “Maieutika” (poezi, “Orana”, 1999). Ç’vlerë kanë këto çmime për ju?
Ka kohë që nëpër mjediset letrare dëgjohet shprehja ime: “Të gjithë flasin për dijen, por ka ardhë tashmë koha të flasim për vetëdijen”. Po, unë jam njeri me vetëdije. Besoj ta di mirë se ku më çon rruga, rruga për të cilën kam pague e jam gati me pague çdo lloj takse. Jam nji udhëtar në kohë. Në nji mënyrë apo në nji tjetër, unë do ta jetoj realisht iluzionin që quhet letërsi. Nuk ka randësi nëse e gjithë kjo asht nji idiotësi; randësi ka që ne vetë ta dimë se kjo asht nji idiotësi. Pra, për mendimin tim, gjithçka përkthehet “vetëdije”. Kësisoj, mendoni vetë se sa mund ta entusiazmojnë çmimet kombëtare, nji shkrimtar që e njeh mirë raportin mes ambicjeve dhe energjive të tij krijuese. Edhe në planin e nji njohjeje ma të gjanë, çmimet letrare në Shqipni nuk asht se të bajnë shumë dobi, sepse nji muej ma vonë kjo histori ka marrë fund. Ai që mbetet, asht tekst i shkruem, i mirë apo i keq. Të fitosh çmime, nuk don me thanë se je i mirë: të mos fitosh nuk don me thanë se je i dobët. Por nji gja mendoj se asht e sigurtë: ai që fiton nuk asht kurrë i dobët. Sa për të tjerët, kanë të drejtë të mendojnë se çmimi asht nji mënyrë pagëzimi.

Kush janë të tjerët? A kanë rëndësi për një autor?
Ata që s’janë unë, ata që mendojnë se arti nuk asht thjesht iluzion. Fat për ta, sepse po ta dinë se ti po e vërtit jetën e tyne në karuselin e nji argumenti hipotetik, të marrin shpirtin. Ka vite që e ndaj botën në dy pjesë (strategjikisht, kuptohet): unë në njenen anë, të tjerët andej. Kam nji lloj terrori të pashpjegueshëm ndaj turmave, qofshin këta edhe lexues. I shoh si nji energji të jashtëzakonshme, porse të verbër. Nuk mund ta imagjinoj veten mes kësaj mase të përhimtë e të frikshme. Por, Zoti na ruejtë, mos mendoni se urrej. Shumë-shumë, druej ose përçmoj. Urrejtja asht gja e poshtër dhe besoj joproduktive. Asht nji lloj vorbulle që nuk të nxjerr në asnji breg.

Ç’rol luan familja në jetën e një shkrimtari? A është ajo pengesë, apo mbështetje e rëndësishme?
Pengesë, sigurisht, por me këtë s’dua të them se familja asht e tepërt, por sepse artisti ka nevojë doemos për ndonjë pëngesë. Nëse jo, mendoj se artisti asht i tepërt. Më ka qëllue të zbuloj se atë që familja ma merr për nji kohë të gjatë, ma rikthen të shumëfishuem mbrenda nji çasti. Unë i mungoj familjes, ndonëse jam i pranishëm. E kam thanë edhe diku tjetër, se arti, me vetëdijen tonë apo jo, realizohet mbi krimin. Me fjalë të tjera, do të ishte shmangia nga problemet e përditshme të familjes dhe mbyllja në do probleme që familjes as që i interesojnë. Më kujtohen fjalët që Ksanthipi thoshte për Sokratin: “Kam nji burrë që më sjell në shtëpi famë e jo bukë”. S’di pse m’asht mbushë mendja se fama e Sokratit asht ma e randësishme se uria e familjes së tij. Por e keqja asht se në shumicën e rasteve e në fund të rrugës, zbulojmë se nuk mundëm të jemi as Sokratë dhe as familjarë. Kjo po, që asht tragjedi.
Mendoj se artisti (edhe filozofi, meqë përmendëm Sokratin) nuk ka ardhë në këtë botë për të zgjidhë probleme, po për të shtue do të tjera e për t’i anashkalue mandej të gjitha. Shpeshherë mendoj se marrëdhaniet e shkrimtarit me letërsinë, nuk ndryshojnë edhe aq nga marrëdhaniet e demit me cohën e kuqe. Iluzion, iluzion…

Rreth viteve ’60 disa autorë ku bënin pjesë edhe Kadare, Agolli e Arapi, iu kundërvunë estetikave dhe përvojave letrare të vjetëruara për kohën, duke ndërmarrë kështu një mision të cilin kritika e kohës nuk ishte e aftë ta kryente. A mendoni se ka ardhur koha që një akt i tillë të përsëritet, dhe ndaj kujt tashmë?
Mendoj se në asnji fushë të ekzistencës dhe aktivitetit njerëzor, nuk ekziston revolucioni, por vetëm evolucioni. Ndryshimet nuk ndodhin si qëllime në vete, po si nevoja jetike. Letërsia e mirë nuk rend pas platformash estetike, por mësyn përpara tue diktue rrugën e tu’ u pasue prej platformash estetike. Autorët që përmendni ju, patën nevojë të jenë vetvetja, tue iu përgjigjë në këtë mënyrë thirrjeve që u bante konstitucioni i tyne i veçantë shpirtnor. Në këtë mënyrë, pothuajse instinktivisht, ata i banë nji shërbim të caktuem letërsisë së realizmit socialist, por mjerisht jo dhe letërsisë shqipe. Në kohët e sotme, këta të tre janë shndërrue në tre lokomotiva të ndryshme që duhen ndërrue doemos me të tjera. Le që ç’të shtoj ma tepër: mendimet për ta e për realizmin socialist në përgjithësi, e kam shprehë me dhjetra herë. Asht nji periudhë e turpshme, në mbrojtje të së cilës dalin vetëm ata artistë apo kritikë të cilët kanë ndonji hall të madh që s’lidhet me letërsinë. E kam thanë edhe herë të tjera: letërsia shqipe i ngjan nji blloku marmalate që e pëlqen shumë nji ish-i njohuni im, mbi të cilën nuk ka ra kurrë thika. A do t’i ndajmë e t’i klasifikojmë ndonjiherë këto epokëza letrare, apo do vazhdojmë të mbllaçisim nga të katër anët! Evolucioni estetik u duk se po bante nji paraqitje të bukur në fillim të viteve’90, por gjithçka mori tatëpjetën, për shkak se nji pjesë e autorëve të rinj, asokohe premtues- ua shitën lëkurat e tyne baballarëve të realsocit. Dhe me çfarë çmimi: me atë të nji lëkure cjapi. Prapseprapë, çështja e nji letërsie të re mbetet e hapun bash për shkak të veprës dhe meritës së disa autorëve që numërohen me gishtat e dorës që nuk e njohin kompromisin kur asht fjala për letërsinë.

E shihni suksesin te poezia apo te proza?
Ma do mendja me besue se artisti i mirë nuk e përdor letërsinë, por përdoret prej saj. Çdo lloj përjetimi e zotnon formën e tij qysh përpara se ta shndërrojmë në fjalë apo në shenja grafike. Meqenëse nuk na mbetet gja tjetër veçse të jemi instrumente, zbatojmë me përunjësi rregullat që na i dikton ajo forcë e fshehtë e cila kapërcen vullnetin tonë. Ç’randësi ka nëse rezultojmë poetë apo prozatorë, përderisa në të dy rastet jemi në kontakt me fjalën. Unë nuk di se ç’jam. Mbetet që këtë me ma sqarue ndokush që nuk ka ndonjë gja ma të mirë me ba. Unë jam nji krijues i lirë, instinktivisht i lirë.

Ç’është liria për ju? Çfarë marrëdhëniesh keni me të, meqë ju pëlqen ta përmendni kaq shpesh si term?
Liria asht absolutisht gjithçka. Pa të je diçka e kotë, por jo se nuk mund të rrohet pa të. Thjesht rrohet si nji derr. Shumë njerëz as që e ndjejnë nevojën e saj, por megjithatë gëzojnë shëndet të mirë dhe mund të rrojnë gjatë. Liria asht e lidhun me vetëdijen. Nëse dikush di për veten, asht doemos njeri i lirë, edhe pse në këtë rast mënyrat e manifestimit të lirisë janë thuejse të pavërejtshme. E randësishme asht që të kuptohet se liria për të cilën unë flas, nuk ka lidhje me atë çka ofron revolucioni, përmbysja e sistemeve, grushtet e shtetit, kartat e të drejtave të njeriut, puna “e përkushtueme” e OJQ-ve, fjalimi i Presidentit të Amerikës, amnistia, armëpushimi, etj. etj., por me atë zonë të thellë e të errët që gjendet në shpirtin e çdo individi, e çdo krijese dykambore që përpara se të jetë nji element social, asht krijesë e Zotit. Por, ngul kambë, se njeriu lindet i lirë ose jo. Ajo që më dhemb së tepërmi asht mungesa e lirisë tek artistët, shkrimtarët në rastin tonë. Unë nuk e di se pse e humbasin kot jetën me letërsi, mbasiqë nuk do munden me gallavitë kurrgja. Këta shkrimtarë të tredhun shpirtnisht, nuk do mundet kurrë me mbarsë ndonjë realitet, sepse janë jeniçerizue qysh me lindjen.

Keni botuar rrallë ngase keni shkruar pak, apo arsye të tjera ju pengojnë të dilni me tituj të shumtë?
Unë kam botue vetëm pesë libra dhe nuk di se pse ju duken pak për nji shkrimtar dyzetvjeçar. Nëse do të matesha me ç’punojnë të tjerët, do të më duhej të tmerrohesha. Unë nuk dua t’ia di për tituj. Me botue nji libër asht e vështirë, por me e ba atë të të paqenë asht e pamundun. Pjesës dërrmuese të shkrimtarëve shqiptarë u vjen turp për botimin e shumë librave të tyne, ngase i shohin si pjellë të entusiazmit në nji çast të caktuem. Unë mendoj se shkrimtari duhet të mos ketë mëshirë ndaj vetes, përndryshe do të jetë pré e lehtë për gjykimin e të tjerëve. Unë jam nji shkrimtar i çliruem prej të gjitha pikave të referimit që ndodhen jashtë meje. Ma tepër se sa me të sotmen e dikujt, më pëlqen me u matë me të djeshmen time. Në këtë mënyrë, ecja përpara asht e pandalshme.

Përse shkruani është një nga pyetjet e hershme e të pashmangshme të intervistave me një shkrimtar. Konkretisht, ju përse shkruani? Ngase, sikurse thatë në fillim, nuk dini të bëni diçka tjetër?
Po e filloj me fjalët e poetit amerikan Robert Creeley: “Shkruej për të kuptue botën, e kështu për të lanë nji testament. Shkruej për të shndërrue në fjalë nji kënaqësi njerëzore, shkruej kur çdo gjest tjetër më asht i pamundun.” Këtë e ofrova thjesht si nji model të mirë. Sa për mue, besoj t’i kem dhanë nji përgjigje të saktë kësaj pytje në “ars”-in e para tre numrave. Shkurt, unë shkruej thjesht për të kompensue listën e gjatë të gjanave që më mungojnë. Kam përshtypjen se edhe të shkruarit, por edhe shkrimtarët i nënshtrohen atij procesi që quhet seleksion natyror. Ata që eleminohen janë vetëm të dobëtit, të cilët zbythen me ua lëshue vendin të fortëve. Ideja se në letërsi ka vend për të gjithë, më tingëllon banale dhe fyese.

Prej deklarimeve të mëparshme kuptohet se teksti në të cilin ju keni ushqyer ambicjet më të mëdha është romani “Pesë gardianë”, botuar para dy vitesh nga “Buzuku”, Prishtinë. Mendoni ende se sillni risi, edhe kur deklarohet se pas Xhojsit e Prustit që ia hoqën fabulën romanit, s’ka mbetur ndonjë gjë e madhe për t’u bërë?
Kam punue tre vjet e gjysëm për këtë roman. Kam vuejtë shumë përpara fletës së bardhë, e jo se nuk dija se ç’të shkueja, por ngase dija më tepër nga ç’më nevojitej. Çdo fjali ishte mundim e njikohësisht lumtuni më vete. Unë shkruej shumë ngadalë e shpesh më qëllon të rri me orë të tana para letrës së bardhë, pa guxue me shkrue qoftë edhe nji fjalë. Kur arrij me nxi disa rreshta, ndihem i jashtëzakonshëm dhe as që më bie ndërmend për Xhojsin a Prustin. Ata e kanë ba punën e tyne shumë mirë, e mua më duhet ta baj po aq mirë. Thatë diçka rreth mungesës së fabulës. Po a s’ju duket se i ka dalë boja letërsisë me fabul, tash tre mijë vjet! Mjaft ma! Duhet të ketë doemos lexues që janë dakord me këtë pozicionim të ri. Nëse s’gjenden, punë e madhe; po përkundem në kënaqësinë time. A duhet të kem frikë se mos mbytem në hullitë e Xhojsit apo Prustit? E shqiptueme në këtë kontekst, kjo fjalë edhe e shqiptueme më tingëllon komike. Bahet fjalë për nji horizont relativisht të ri e të papushtuem, brenda të cilit shpalosen rrugë të pafundme.

Edhe pse keni fituar çmime, jeni pak i lexuar, si shumë autorë të tjerë të pasnëntëdhjetës. Nuk ju shqetëson kjo mungesë komunikimi me lexuesin?
Pothuejse hiç! Letërsia e realizmit socialist ka kultivue nji lloj lexuesi përtac që asht mësue me e pa librin si qófte, të cilin mundësisht duhet me ia çue edhe te goja. Boll! Lexuesi shqiptar duhet të rritet e të mësojë kode të reaj receptimi. Lexuesi duhet të udhëtojë drejt librit. Nuk do lexohem edhe për mjaft kohë, por kjo më ban të ndihemn palë e fitueme.

A ju shqetëson fakti se jeni autor i një “gjuhe të vogël” dhe si e tillë me mundësi edhe më të vogla përkthimi?
Po të mendoj për përkthimin, druej se harroj me shkrue, gja që nuk do të ishte fort në dobinë time. Mandej ti e di se si funksionon mekanizmi i përkthimit në Shqipni. Skandal! Sa për gjuhën shqipe, ajo mund të jetë e vogël në planin gjeografik, por jo dhe e parandësishme. Asht gjuhë me nji fuqi shprehëse të jashtëzakonshme.

Cila është ngjarja më e rëndësishme letrare shqiptare e shekullit XX?
Romani “Dasma”i Ismail Kadaresë. Unë nuk e kam lexue, por më kanë folë fjalë të mira për atë tekst. Libër me lanë thojtë në të.

Po më e parëndësishmja?
“Andrra e jetës” e Ndre Mjedës.