T. Atdheu im është arti dhe njeriu

Nt. planeti ynë është i rrethuar me shumë të këqija, marrëzira, dhembje, të cilat e kanë mbërthyer edhe folenë ekzistenciale të poetit, të cilin gjithnjë e përcjell ankthi, frika, pasiguria, jeta dhe vdekja. Në poezinë time e shtroj edhe problemin e vetmisë, të vetmisë ekzistenciale, të cilin problem nuk mund ta hetosh në pozinë tonë, ngase poezia jonë është shumë e ngarkuar me folklor, edhe me probleme provinciale dhe mendoj se ajo duhet të lirohet nga ngarkesa të tilla. Duhet të shtrohen probleme universale, çfarë ndodh ta zëmë në poezinë e Eva Lipskës, Zbignjev Herbertit, të cilat janë probleme të përafërta edhe për shqiptarin edhe për polakun

Mazllum Saneja (1945) është një nga krijuesit e letërsisë bashkëkohor shqiptare, emri i të cilit përplot tridhjetë vite është prezentë në letrat tona. I paraqitur me librin e tij të parë poetik “Këlthitje”(“Rilindja” 1973) si dhe i vëllimeve të tjera me poezi, “Heshtja e një kohe”, Tiranë, 1976, “Shpuzë e ftohtë”, “Rilindja” 1988 dhe së fundi edhe i librit “Pe ndonjë ëndërr “, “Dukagjini”, Pejë 2003. Mazllum Saneja është padyshim një nga përkthyesit më të spikatur dhe pothuajse të vetëm i letërsisë polake në shqipe dhe i letrësisë shiqipe në polonisht, hartues i dy antologjive të krijuesve polakë dhe atyre shqiptarë, si dhe i veprave të shumta të autorëve polakë në shqip, ai tashmë ka hyrë në mesin e krijuesve seriozë, të pranuar në letrat tona. Duhet thënë se Mazllum Saneja deri më tani ka përkthyer në shqëip me dhjetra autorë polakë, por dhe vepra të autorëve shqiptarë në polonisht, duke kontribuar kështu në njohjen reciproke të të dy letërsive. Me poetin dhe përkthyesin Saneja , të cilin këto ditë e takuam në Gjakovë (pasi që ai prej vitesh jeton në Poloni) në vendin e tij të lindjes, në vendin e të gjallëve dhe të të vdekurve të tij të dashur, biseduam për probleme të ndyshme, qoftë ato letrare, të cilin atë si krijues e preokupojnë, por edhe për rrugën e tij krujese dhe jetësore, e cila gjatë këtyre viteve, megjithatë kishte baticat dhe zbaticat e veta.

“Zëri”: Zoti Saneja, ka tridhjetë vite që jeni prezent në letrat tona. Ka tridhjetë vite që libri juaj i parë poetik”Këlthitje” pa dritën e botimit. A mund të na përshkruani në pika të shkurtëra rrugën tuaj krijuese?

Mst.Fjala duhet të piqet mirë
dhe pas këtij procesi të merrë pushtetin e saj

Saneja: Rruga ime krijuese daton që nga viti 1973, kur në botim të “Rilindjes” botova librin tim të parë “Këlthitje”. Që nga atëherë jam prezent në letrërsinë tonë, pra që nga ajo kohë merrem intesivisht me shkrime lerare, ndonëse nuk kam botuar vit pas viti, ashtu sikurse mund të botojë ndonjë autorë tjetër. Më vonë botova libra të tjerë, por me pauza të dukshme. Natyrisht se brenda kësaj periudhe jam marrë me përkthime nga polonishtja në shqip dhe anasjelltas. Që nga koha e vendosjes sime më 1983 në Poloni, por edhe më herët unë jam marrë dhe merrem me përkthime.

“Zëri”: Botoni rrallë. Një herë në pesë apo edhe pesëmbëdhjetë vjet. Pse ndodh një distancë e tillë kohore në mes botimeve të librave tuaj ?

Saneja: Të njejtin fat e ka edhe Visllava Shimborska, lauratja polake e çmimit nobel për letërsi. Unë mendoj se ka krijues që vit për vit botojnë dhe kjo varet edhe prej krijuesit. Edhe unë shkruaj vazhdimisht, por të botoj asnjëherë nuk nxitohem. Jam ithtar i mendimit se fjala duhet të piqet mirë dhe pas këtij procesi të merrë pushtetin e saj, të cilin duhet ta shtrijë më pas te lexuesit. Me siguri se unë kam një përgjegjesi të madhe ndaj shkrimit dhe fjalës, e cila merr pushtetin e saj vetëm kur hidhet në letër. Më kujtohet një aforizëm i Parandovskit kur thotë se krijuesi i mirëfilltë duhet të ketë një përgjegjësi ndaj fjalës, ndaj shkrimit me të cilin merret. Të shkruarit e prozës mendoj se kërkon një displinë më të madhe krijuese, një kulturë shkrimi. Prandaj unë kohë pas kohe kam provuar të shkruaj edhe prozë, por më ka munguar disiplina e të shkruarit prozë, sepse unë jam gjithnjë i trazuar, i shqetësuar, shkurt jam një shpirt lirik. Si të them, jam një njeri që gjithnjë në vete bart atë shqetësim, ngase e tillë është edhe vetë jeta ime. Dhe krijuesi duke shkruar një vepër ai faktikisht shkruan jetën e vet, e shkruan biografinë e vet në raport me shoqërinë, në raport me botën që e rrethon atë.

“Zëri”:A mund të përkufizoni momentet më të rëndësishme të procesit krijues?

Saneja: Poeti i madh spanjoll, F.G Lorka me të drejtë thotë se krijmi poetik është një fshehtësi e pashpjegueshme sikurse fshehtësia e lindjes së njeriut. Andaj njeriu nuk është në gjendje të zbulojë atë, as ta prekë, as ta provojë, ngase është një gjë e padukshme, e pashpjegueshme. Kjo, para së gjithash, është intuita, e cila shpeshherë i kalon edhe argumentet shkencore.

“Zëri”: Flitet për krizën në art dhe në poezi. Cili është mendimi juaj për këtë problem ?

Saneja: Nuk me duket e qëlluar se mund të flitet për krizën në art dhe në poezi. Po megjithatë krizë po përjeton tërë planeti ynë. Krizë po përtjetojnë vetë popujt, shoqëria, njeriu. Kemi rënie vlerash morale. Megjithatë është një diçka karakteristike se letërsia dhe artet e bukura, filmi etj. po zhvillohen me një ritëm të shpejtë, duke ngjallur gjithnjë shpresa, besim dhe optimizëm për ditë më të mira. Së këndejmi, arti e përcjell njeriun në dramën e të qenurit të tij brenda kosmosit të trazuar. Por, nëse përsiasim më thellë ne qeniesojmë si njerëz të artit dhe të kulturës dhe për kulturën. Pikërisht nëpërmes kulturës njeriu bëhet më i pavarur, më i lirë. Kështu, ta zëmë, emra të poetëve të njohur si Cesllav Millosh, Alen Ginsberg, Josif Brodski etj. dëshmojnë më së miri se kriza në poezi dhe në përgjithësi në art nuk ekziston, sepse poetët, apo krijuesit të vetëdijshëm “mobilzojnë” forcat e veta, talentin e vet për të penguar krizat e mundshme, të cilat mund t’i përjetojnë individët në një shoqëri.
.
mst. Fuqia e artit është e pamjaftueshme për të
shpëtuar botën nga të këqijat

“Zëri”: Në poezinë e tuaj, sidomos në atë të librit tuaj të fundit ka më tepër dhimbje, më tepër mallë, vetmi, besa ngapak edhe pesimizëm. E thatë se poezia është e lidhur edhe me jetën, a mund të na thuani se ç’koinçidon këtu me jetën tuaj ?

Saneja: Për vite me radhë unë jetoj në emigracion larg vendlindjes. Shkrimin tim, folenë time shpirtërore e ngacmon malli i lektisur për vendlindjen, për të gjallët dhe të vdekurit e mi. Krijuesi është i lidhur me botën, me rrethin që jeton dhe në shkrimet e veta i bart përjetimet e veta, bart dramën e njerëzve që e rrethojnë. Padyshim se edhe në këtë libër ka ndodhur një gjë e tillë, e cila shtron probleme dhe çështje me rëndësi të qëndrimit të sotëm në epokën tonë të trazuar, jo vetëm të nënqiellit tonë, sepse krijuesi duhet të shkojë edhe më larg. Unë gjithnjë jam përpjekur që përmes pozisë, me mesazhin që shtron ajo të shpëtoj botën e sotme, por poeti dosido nuk mund të shpëtojë botën, ngase fuqia e artit është e pamjaftueshme për të bërë një gjë të tillë. Mund të shpëtojë individë dhe grupe individësh. Dihet se planeti ynë është i rrethuar me shumë të këqija, marrëzira, dhembje, të cilat e kanë mbërthyer edhe folenë ekzistenciale të poetit, të cilin gjithnjë e përcjell ankthi, frika, pasiguria, jeta dhe vdekja. Në poezinë time e shtroj edhe problemin e vetmisë, të vetmisë ekzistenciale, të cilin problem nuk mund ta hetosh në pozinë tonë, ngase poezia jonë është shumë e ngarkuar me folklor edhe me probleme provinciale dhe mendoj se ajo duhet të lirohet nga ngarkesa të tilla. Duhet të shtrohen probleme universale, çfarë ndodh ta zëmë në poezinë e Eva Lipskës, Herbertit, të cilat janë probleme të përafërta edhe për shqiptarin edhe për polakun
..

mst.Letërsia polake është një letërsi botërore, e cila ka një prestigj në botë

“Zëri”: Të kalojmë në fushën e përkthimit. Vazhdimisht po përmendni krijues polakë, me përkthimin e veprave të të cilëve jeni marrë dhe vazhdoni të merreni tash e sak vite. Ju jeni njohës i mirë i letërsisë polake. A mund të na flitni për këtë fushë të kontributit tuaj letrar, qoftë në përkthimin e vepra e të autorëve polakë në shqip dhe të atyre shqiptarë në plonisht?

Saneja: Unë që jetoj tash e 26 vite apo edhe më shumë në Poloni. Përkthimi është një proces i vështirë. Është si me thënë një rikrijim. Unë kam filluar të përkthej që moti. Tashmë dihet se libri im i parë që kam përkthyer nga polonishtja në shqip është ai i librit të Karol Vojtilës, apo i Papa Gjon Palit,”Bregu i qetësisë”, pastaj ato të Tadeush Ruzheviçit (Rrëfimet traumatike), të Zhbignjev Herbertit (“Zoti Cogito”), Çasllav Milloshit, Visllava Shimborkës, Eva Lipskës, Adam Zagajevskit, “Mendimet e pakrehura”, aforizmat dhe epigramet e Stanisllav Jezhi Lecit, dramat e Mrozhekut, ndërsa në një kohë të afërt mendoj të përkthej edhe ditarin e Gombroviqit, që ësht një ditar lirik, i cili gjithnjë më tërheq si një magji. Letërsia polake është një letërsi botërore, e cila ka një prestigj në botë, ngase ka shumë nobelistë.
Unë kaam përkthyer jo vetëm letërsinë polake në shqip. Por edhe atë shqipe në polonisht. Unë kam bërë shumë vështrime, kam mbaajtur shumë kumtesa në Poloni mbi letërsinë shiptare tashe njëzet e sa vite. Kam përkthyer librin e Ali Podrimjes”Të jetosh”, të të Eçrem Bashës, këtër librat e mi. kam shkruar shumë reportazhe për shqiptarët, nuk duhet harruar se unë atje kam botur shumë ese për letërsinë shqipe. Kam bërë disa panorama antologjike dhe më së miri këtë e dëshmon edhe botimi i dy antologjive, njëra (Vetëm Itaka mbetet) në të dy gjuhët njëkohësisht, ku janë të përfaqësuar nga 25 autorë të të dy letërsive, pra të asaj shqipe dhe polake. Pastaj kam hartuar edhe antologjinw e poezisë polake në shqipe (“Fëmijët e epokës”), për të cilën vepër dhe mbarë opusin tim përkthyes jam lauruar me çmime më të larta prestigjioze . Ndër këto çmime është edhe ai “Zaiks” që është një çmim prestugjioz i shoqatës së autorëve të Polonisë, që jepet për arritje në fushën e përkthimit të letërsisë polake, por jamë shpërblyer edhe madje edhe nga penklubi. Vite me radhë kam qenë bursist i Universitetit të Varshavës dhe i Ministrisë së Kulturës së atjeshme, bursist i Fondacionit “Jozef Mianowski” që kryesisht u jepet krijuesve të dëshmuar. Unë vazhdoj të përkthej prapë.

“Zëri”: Dje si janë pritur në Poloni përkthimet e veprave të autorëve shqiptarë?

Saneja: Në qarqet intelektuale të Polonisë, përkthimet e veprave të autorëve shqiptarë çfarë janë Ali Podrimja, Ismail kadare, Eçrem Basha, Basri Capriqi si dhe e ndonjë poeti tjetër bashkëkohor shqiptar janë pritur ngrohtëisht. Nuk duhet harruar se librat e Ali Podrimjes, “Të jetosh” dhe i Eçrem bashës “Të zbutet njeriu” janë libra të pranuar në mjedise letrare polake, janë distribuar nëpër libraritë polake dhe janë shitur. Kjo dëshmon se letërsia jonë po afirmohet në hapësirat kulturore të Europës, konkretisht në hapësirën kulturore të Polonisë.

“Zëri”: A mendoni se me përkthimim eautorëve shqiptarë në polonisht keni aritur të prezentoni autorët më eminentë, më emblematikë të letërsisë sonë, apo më mirë të themi a keni mëtuar që në polonisht të prezentoni vlerat tona më mira poetike ?

Saneja: Kur përkthej diçka unë si poet dhe si përkthyes letrar gjithnjë udhëhiqem nga kriteret ideo estetike. Prandaj ato kërkoj të gjej edhe në krijimet të cilat i përkthej. Nuk ka dyshim se një poet çfarë është Ali Podrimja i një formati evropaian, çfarë është Eçrem Basha, për të cilin kritikët më në zë në Poloni kanë shkruar pozitivisht, atëherë nuk ka dyshim se unë para opinionit polak mendoj se kam prezentuar vlera të poakontestueshme të letërsisë sonë. Që të dy këta autorë, por edhe të tjerët që kam arritur t’i përkthej janë pranuar pozitivisht atje dhe kjo më bën të jem krenar.

“Zëri”: Jem dëshmitarë të daljes në dritë të antologjive të shumta. Të daljes në skenë të autorëve të ri. Çka mund të na thuani për këtë?

Saneja: Keni shuëm të drejtë. Në botën e sotme kaotike, në botën e konsumit, poashtu edhe në atë të letërsisë janë bërë shumë “antologjistë”, të cilët kanë bërë antologji, si në Suedi, Gjermani etj., të cilat mendoj se janë të pëvlefshme. Por megjithatë është mirë ë që dalin në skenë plotë antologji, sepse dihet se letërsinë e krijojnë qindra krijues, ndërsa kur përpilohen antologji të tilla autorëte tryre duhet të udhëhiqen prej disa kriereve të caktuara. Unë këtu nuk shoh ndonjë të keqe. Mirë është që botohen libra, por sot është e keqë që ato botohen pa kriteret e duhura që duhet të ketë një libër i qëndrueshëm ideo estetekisht.Kjo ëshzë një gjë shumë keqe një një fiasko. Por ato antologji nuk i duhen as letërsisë që e përkthejnë dhe as vetë autorevë. I bëjnë dëm që të dyja palëve. Me siguri se ato janë antologji që vdesin për të gjallë të autorëve, ato janë antologji pa kriter. Ato nuk mund të krahasohen me antologjitë e përkthyesit tonë të njohur Aleksandër Zoto, apo të një Robert Elsit. Unë me rastin e përpilimit të antologjisë më të re “Nuk është vonë për dashuri”, që së shpejti priet të dalë nga shtypi, një antologji e letërsisë shqiptare, në të cilën janë të përfshirë 30 autorë shqiptarë, që nga Vorea Ujko (1908) e deri te përfaqësuesja më e re brezit të ri të poetëve shqiptarë, Ledia Dushi (1982) jam udhëhequr prej kritereve të caktuara dhe besoj se do të ketë një sukses edhe në hapësirën shqiptare, ndonëse çdo antologji padyshim është imazh i autorit, është personale.

“Zëri”: Prej vitesh jetoni në Poloni. Keni lindur në Gjakovë. Kohë pas kohe jetoni edhe atje edhe këtu. Cili është atdhue i juaj?

Mst. Polonia është atheu im i zgjedhur

Saneja: Njeriu është në shtegtim të përjetshëm. Në kohën tonë me plot trauma, me plot katastrofa dhe krizash gjithfarëshe, njeriu duhet të jetojë aty ku ndihet më mirë. Për mua atdheu është edhe Kosova, edhe Polonia. Por për mua si individ atdheu më i sigurtë është vetë njeriu. E di një mendim të nj poeti polak, emri i të cilit për momentin s’po më kujtohet që thotë se shtëpia nuk është vendi ku ti banon, por shtëpi është vendi ku të kuptojnë njerëzit. Prandaj unë e kam gjetur vetëveten në Poloni, prandaj Polonia është atheu im i zgjedhur. Por mua më përcjell vazhdimisht vetmia, ngase atë e kam zgjedhur vetë, ngase në vetmi ndihem më mirë. S’është me rëndësi se ku jeton njeriu. Unë mendoj se njeriu duhet të jetojë aty ku ndihet më mirë shpirtërisht. Aty ku nuk e trazojnë, aty ku nuk e shqetësojnë. Doni të dini se si jetoj. Po. Në Poloni unë jetoj në kushte shumë të vështira. Merrni me mend unë atje jetoj me ndihma sociale, ngase atje jam i papunë. Vite me radhë më ka mbështetur Ministria polake e Kulturës, si asociacion që e ka kuptuar dramën time.

“Zëri”: A mendoni se në Kosovë është vështirë të jetosh, pikërisht për shkak të përcjelljes së kwtyre shqetësimeve, këtyre trazimeve ?

Saneja: Nuk ka dyshim se këtu njerëzit më dhimbsen shumë ngase kanë përjetuar katrahura. Këtu njerëzit më duken të frikësuar, të pafuqishëm. Mjerisht një Kosovë e tillë është e papushtet. Këtu nuk ka pushtet. Këtu mjerisht sundon rruga, kaosi. Dhe a ndihem mirë këtu? Jo. Unë këtu mjerisht ndihem si emigrant. Emigrant në shtëpinë dhe vendlindjen time. Kjo është shumë e tmerrshme. Tash shtrohet pyetja se a ndihem në Poloni si në shtëpinë time? Natyrisht se jo. Por atdheu im është arti dhe njeriu. Aty unë kam gjetur mbështetjen më të madhe, prandaj aty unë kam gjetur azilin tim. Është e tmerrshme kjo që e them, por unë jetoj në frikë dhe ankth, prandaj që të gjitha këto i transponoj edhe në poezi. Vetmia është shumë vrastare. Kur njeriu jeton vetë i dyti e ka më lehtë. Shimbiroska në një rast thotë:”Qenia njrerëzore është shumë e pikëllueshme. Dhe pikërisht kështu ndodh edhe në jetë.

“Zëri”: A mendoni se këto që përmendët janë pengesë e madhe për të bërë art?
Saneja: Ajo që e thshë është e vërtetë. Në këso kushtesh, në gjendje kaosi, papërgjegjesie, qoftë individuale, qoftë edhe kolektive është vështitrë të bësh art. Mbi të gjitha janë kushtet e jetës ato që shpesh të imponojnë edhe gjëra të tjera. Ato mund të jenë edhe pengesë, por edhe shtytje. Me këtë rast kemi të bjëmë me pengesë. Mund të shtrohet pyetja a ka kulturë leximi këtu? Unë mendoj se populli ynë është i privuar nga kultura e leximit. Ne nuk e duam librin. Dikur kur unë kam qenë fëmijë libri lexohej edhe tinëzisht, ndërsa tani e kemi atë dhe nuk i qasemi fare. Duke lexuar librin ne fisnikërohemi, mirëpo ne e urrejmë librin. S’di përse ndodh kështu. E di se njerëzit nga lufta kanë dalë të traumatizuar, por megjithatë një libër kushton vetëm dy euro. Unë mendoj se këtu kemi të bëjmë me një dëshprim pothuajse kolektiv, me një stres dhe me një poshtërim kolektiv. Po a është fajtor populli. Jo. Por megjithatë vetë ky popull duhet ta ndryshojë këtë gjendje e jo të na ndryshojnë të huajit. Unë mjerisht nuk shoh ndonjë lëvizje që mund të ishte ndonjë sinjal për nryshimin e kësaj gjendjeje. Kjo është e tmerrshme dhe unë jam i pafuqishëm karshi këtyre të këqijave , të këtyre marrëzirave që kanë mbërthyer jo vetëm Kosovën, por tërë planetin. Ne kemi hyrë në mileniumin e ri më frikë, me ankth. Gjithnjë njeriun e përcjell pasiguria. Kjo është e tmerrshme.
Por le të shpresojmë se arti. me universalizmin e tij, me porosinë fisnike, do të shpëtojnë qytetrimin e sotëm nga krizat dhe katastrofat shpirtërore që kanë shpërthyer në epokën tonë.