Jusuf Buxhovi është një prej prozatorëve më të njohur kosovarë. Në fillim të krijimtarisë është marrë kryesisht me poezi për të vazhduar pastaj me prozën dhe dramën. Arritjet e tij më të mëdha në letërsi janë padyshim ato në fushën e prozës, sidomos romanet: "Shënimet e Gjon Nikollë Kazazit", "Ura e fshejtë", "Galeria e të vdekurve" dhe "Libri i të mallkuarve". Vepra të tjera janë: "Cirku", "Pioni", "Loja" "Dinosauri", "Nata e shekujve" etj. Jusuf Buxhovi aktualisht jeton dhe krijon në Gjermani.

Jusuf Buxhovi lindi në Pejë më 4 gusht 1946. Rruga e fëmijërisë ka ndjekur bredhjet e të atit të tij, që ishte normalist i Elbasanit, si mësues nëpër katundet e ndryshme të Kosovës (Drenicë dhe Dukagjin) në misionin e përhapjes së arsimit shqip, detyrë që e ushtroi me përkushtim të madh që nga ditët e para të pasluftës së Dytë Botërore e deri në gjysmën e dytë të viteve gjashtëdhjetë. Shkollimin fillor, Jusuf Buxhovi e ka nisë në Gjakovë dhe e ka përfunduar në Ponoshec të Dukagjinit. Shkollën e mesme e ka kryer në Gjakovë në vitin 1964 dhe më pas ka vazhduar studimet në Degën e Gjuhës dhe të Letërsisë Shqipe në Universitetin e Prishtinës, të cilat i kryen më 1968. Ka magjistruar në Degën e Historisë në temën "Lidhja Shqiptare e Prizrenit në dokumentet gjermane". Qysh student, në vitin 1967, punësohet në "Rilindja", si gazetar në rubrikën e kulturës, ku fillimisht pasqyron filmin, e më vonë letërsinë, duke shkruar për disa vite si recenzent. Në vitin 1976, pas një konkursi intern, caktohet si korrespodent i gazetës "Rilindja" në Gjermani, duke u bërë kështu gazetari i parë i akredituar i një mediumi nga Kosova në këtë vend. Këtë detyrë e ushtroi deri në fund të vitit 1980, për ta vazhduar prapë pas një ndërprerje disavjeçare në vitin 1994 deri në “mbylljen” e këtij mediumi. Së voni, ç´prej më shumë se dy vjetësh, ka qenë i angazhuar në në një revistë tjetër shqiptare si redaktor përgjegjës e më vonë vetëm si redaktor i politikës së jashtme dhe eseistikës. Shkrimet e para letrare në poezi i ka botuar në numrin e parë të "Jetës së re", të vitit 1963. Më vonë i kthehet prozës, me të cilën vazhdon të merret akoma. Librin e parë me tregime "Pioni" e ka botuar në vitin 1974.

Sivjet keni bërë ribotimin e plotë të veprave tuaja në prozë. A është ky vetëm një ribotim apo edhe retushim i atyre veprave. Dhe nëse i keni retushuar, pse e keni ndjerë të nevojshme të bëni një gjë të tillë?
Nuk e kam bërë ribotimin e plotë të prozës, por të një pjese të saj, të cilën e konsideroj të rëndësishme për të qenë tërësi, që frymon bashkarisht në planin tematik dhe atë të shtrirjes horizontale dhe vertikale. Pra fjala është për rrumbullaksimin e një projekti tejet ambicioz krijues, që është dashtë t´i nënshtrohen trilogjia "Prapë vdekja", pastaj "Shënimet e Gjon Nikollë Kazazit", "Nata e Shekujve" dhe triptiku "Libri i të mallkuarve", që konsideroj se si të ndërlidhura, me mbi dy mijë faqe, me ato që pasqyrojnë/shfaqin një dramë të gjërë dhe të thellë të mbijetimit, në të cilin përfshihet dhe reflektohet një kontinuitet jetësor dhe ekzistencial, nga antika e deri në ditët tona. Kujtoj se ripunimi ka qenë i domosdoshëm që kësaj pjese të prozës sime t´i heqet diskontinuiteti që i ka ardhur nga çasja e spontaniteti të trajtimit nga libri në libër për t´iu kthyer koherencës dhe "rregullit të brëndshëm tematik", që i duhet një koncepti të tillë, që kronologjikisht nis me "Natën e shekujve", kalon te "Shënimet e Gjon Nikollë kazazit", shkon te "Libri i te mallkuarve", për t´u mbyllur me "Prapë vdekja". Vlerësoj se ky "rirreshtim" prozës sime ia ka dhënë lidhjen e brendshme, së cilës nuk i ndërthuren vetëm ngjarjet, por edhe personazhet dhe kjo ndodh me anën e të ashtuquajturave referenca "të zhdrejta", që përhera ndjekin kahët e puçjeve ekzistenciale përkundër faktit se ato bëhen shthurshëm dhe në përputhje me përseritjen e së njëjtës me dimensionin e atij nderlikimi kohor, kur e sotmja është edhe e djeshme që përseritet në të nesermën, por edhe anasjelltas. Kjo "shpërputhje" megjithatë prozës sime ia krijon frymimin e natyrshëm që e kam projektuar dhe synuar gjatë punës pesëvjeçare të rikrijimit ndërthurës të saj, që në njëfarë mënyre ia ka siguruar linjën gjeneologjike që i duhet një sage historike për t´u kuptuar dhe rikuptuar në mënyrë që të njihet dhe të përvetësohet si tërësi e patjetërsueshme. Duhet theksuar se kjo tërësi proze, që kap katër romanet e mia, nuk ua ka humbur mvetësinë atyre. Përkundrazi, ato qendrojnë edhe si njësi dhe frymojnë si të pavarura, por që i nënshtrohen edhe të ashtuquajturit "rreth të përbashkët", ku plotësohen, ndërthuren dhe së fundit sqarohen. Kjo ecuri ka bërë që gjatë ribërjes, që e konsideroj favor dhe jo handikap krijues, pasazhe të caktuara të barten nga njëra pjesë te tjetra, të shfaqen "përseritje" dhe "rilexime" dhe mbi të gjitha, të bëhen edhe ndryshime që lidhen me lirimin nga "tepritë", por edhe ato që nuk i shkojnë frymës së përbashkët. Megjithatë, gjatë procesit të rilidhjes së prozës sime, kundrimi i ngjarjeve në kuadër të zhvillimeve që kanë përcaktuar epokat historike nëpër të cilat është kaluar gjatë rrugës së gjatë të mbijetimit, është bërë në përputhje me bindjen se cilësia dhe kahu i këtyre ndryshimeve është përcaktuar nga sjellja nëpër hapësirat e mëdha si dhe ngritja nëpër to me pushtimin e tyre, që paraqet karakteristikë civilizuese, dhe jo të kundërtën, që do të pasqyrohej me mbylljen si "model kështjelle" e të tjera, që jo rrallë është vlerësuar si një "cilësi e dëshmimit dhe e qendresës së veçantë", e cila përkon vetëm me bindjet folklorike dhe logjiken e patriarkalizmit, të cilat edhe sot e gjithëditën vazhdojnë të ndikojnë një pjesë të krijuesve tanë. Në këtë kontekst,gjatë ripunimit, proza ime mëton të paraqesë pasojat e konfrontimeve të koncepteve të ndryshimeve shoqërore nga lartë poshtë dhe nga poshtë lartë, pra me evolucione dhe revolucione, me ç´rast vehet në pah se çfare kanë qenë pasojat nga kjo ndeshje, që edhe mëtutje vazhdojnë të ushqejnë polet e rrjeshtimeve shqiptare dhe çfarë parqesin në të vertetë ato modele për botën shqiptare. Historikisht shqiptarët që nga Iliria kanë humbur shtetin dhe thuajse pareshtur kanë qenë të përfshirë në kuadër të perandorive të mëdha, siç kanë qenë ajo e Romës, e Bizanti dhe ajo Osmanët, por që hendikepin e humbjes së shtetit janë përpjekur ta kompenzojnë me pushtimin e vazhdueshëm dhe të fuqishëm të hapësirave perandorake, gjëqë prirja për ngritje dhe fuqi ata i ka bërë krijues të rëndësishëm, i ka bërë ushtarak të njohur dhe madje perandorë, që kanë udhëhequr perandoritë e fuqishme të kohës. Në këtë kundrim hapësira perandorake luan një rol të veçantë, ngaqë krijon mundësi që energjitë e ndryshme njerëzore dhe idetë e tyre të jetësohen drejt një ngritjeje civilizuese, e cila ka eleminuar grindjet provinciale që kanë shkaktuar mentalitetet e mbyllura. Duhet thënë se realietet perandorake u kanë shkuar për shtat shqiptarëve, por jo vetëm atyre, dhe se në këtë dritë sot shfaqen edhe integrimet politike dhe ekonomike si dhe magjistralat e rendit të ri botëror dhe të globalizimit ekonomik, që në njëfarë mënyre paraqesin të vetmen mundësi për t´u ikë recidivave të atyre konjukturave politike dhe diplomatike që kërkojnë ruajtjen e sferave të interesit që shqiptarët i kanë handikapuar keqas që nga koha e Kongresit te Berlinit e këndej dhe veçmas pas shembjes së perandorisë osmane dhe asaj habsburge kur ata dhe hapësria e tyre jetësore janë bërë pre e hegjemonizmit të fqinjve...

Keni kryer studimet e larta në histori. Cilat konsideroni se janë të përbashktat dhe kundërshtitë mes historisë dhe letërsisë?
Historia, si shkencë, ngjarjet i përcakton sipas kalendarit kohor dhe rëndom ato i interpreton sipas fitimtarëve, të cilët përherë përpiqen që atë ta hartojnë në përputhje me ambicjet e tyre dhe projektimin e hapësirës së pushtetit, ndërsa letërsia dhe në përgjithësi krijimtaria, ka për qëllim që me anën e trajtimit artistik dhe gjithë atyreve që i takojnë prosedeut të saj,ngjarjeve t’ua kthejë përjetësinë, pra t´i bëjë pjesë të historisë së njëmendët, të asaj shpirtërore dhe qenësore që nënkupton parësisht përpjekjet që ajo të nxirret nga monopoli i keqpërdorimit, i cili fatkeqësisht është i përhershëm dhe në njëfarë mënyre përcakton atë raportin e të përbashkëtave, por edhe të kundërshtimive midis tyre... Duhet thënë se në këtë fërkim të pandalshëm krijimtaria megjithatë ka dalë fituese, dhe përkundër humbjeve të përhershme që ka pasë, ajo ka vendosë për kalendarin dhe cilësinë e përjetësimeve historike. Kështu, histori e qëndrueshme ka mbetë vetëm ajo ngjarje që i është nënshtruar jetësimit artistik. Ngjarjet madhore historike sot kuptohen dhe përjetohen si të tilla në saje të trajtimit që atyre u ka bërë Homeri, Shekspiri, Tolstoi dhe krijuesit tjerë anembanë rruzullit tokësor... Jemi dëshmitarë se kohës nuk u kanë qëndruar as lapidarët e përmasave monumentale që ia kanë ngritur vetes perandorët dhe diktatorët e shumtë, por testin e pranimit e kanë kaluar vetëm ato monumente që i ka trajtuar ashtu si duhet krijimtaria artistike.

Sa keni shfrytëzuar të dhënat dhe kronikat e kohës për të shkruar romanin tuaj "Shënimet e Gjon Nikollë Kazazit"?
“Edhe kur dua t´i ik historisë, ajo më ndjek dhe sikur nuk bën pa të" thoshte, kohë më parë, shkrimtari gjerman Gynter Gras, me rastin e botimit të romanit më të ri, ku ai trajton ngjarjet deri vonë "të paprekura" që lidhen me genocidin që është ushtruar ndaj gjermanëve te Prusisë dhe viseve të tjera lindore, në prag të mbarimit të luftës së dytë botërore nga ana e rusëve, çekëve por edhe e fitimtarëve. Pra, ngado që sillesh ndodh historia, ndaj së cilës askush nuk mund të jetë indiferent. Në përputhje me këtë qëndrim sillem dhe do të sillem, gjë që faktet, kronikat si dhe dokumentet e kohës paraqesin atë burimin e pashterrshëm të vokacionit tim krijues me përkushtimin që ngjarjet t´i kthej në të verteta artistike, që i nënshtrohen konceptit që arsyetova pak më lart. Siç dihet, Gjon Nikollë Kazazi është një figurë e njohur historike. Ai ishte prelat i lartë katolik që sherbeu në Ballkan dhe u shqua me zbulimin e "Mesharit" të Buzukut, por edhe qëndrimin prej një intelektuali që ishte i përcaktuar t´u rrijë përballë lëvizjeve intelektuale dhe kulturore në ato rrethana. Kazazi do të veprojë ngjashëm siç do të veprojnë edhe pararëndësit e tij Budi, Bogdani dhe më vonë edhe Gjeçovi dhe të tjerët që ishin shkolluar në perëndim dhe përpiqeshin që kujtesën shpirtërore ta ushqenin me kulturën perëndimore, gjëqë nuk ishte punë e lehtë. Fakt historik, poashtu është edhe çështja e përhapjes së sëmundjes së murtajës në viset shqiptare në shekullin shtatëmbëdhjetë, e cila në disa relacione perëndimore vlerësohet "si e mundur pjesërisht nga mbrojtja që i është bërë nga njëfarë grrithjeje", që nga aspekti i shkencës së mjekësisë shpjegohet me njëfarë autovakcinimi, që më vonë është përqafuar nga mjekësia me çka është aplikuar vakcinimi në masë, që njerëzimin e ka shpëtuar nga shkatërrimet. Pra kjo është gjuha e fakteve. Natyrisht se personaliteti i Kazazit dhe murtaja janë shfrytëzuar në kontekste që lidhen me të keqen që kërcënohet, që nuk mund të jetë spontane, por nga dikah, si dhe të mirën, që poashtu duhet të mos jetë spontane, por e organizuar dhe kjo mund të bëhet vetëm nga forcat intelektuale dhe të përgjegjshmit. Ndaj mendimin se proceset historike dhe lëvizjet civilizuese janë ndikuar dhe mund të ndikohen vetëm prej intelektualeve dhe zotimit të tyre për t´u vënë në krye të tyre dhe jo që ato, siç ka ndodhur në kohën e ideologjisë, t´u atribohen masës dhe "forcës së saj progresive" për të ndryshuar gjendjet. Te “…Kazazi”, por edhe te "Natat...", te "Libri i të mallkuarve" dhe veçmas te "Prapë vdekja" jam përpjekur të ngreh vijën e qartë midis lëvizjeve intelektuale dhe kulturore dhe atyreve të masës, pra midis zhvillimeve evolutive dhe atyre revolucionare, që dihet se çfarë kanë sjellë dhe çfarë mund të sjellin. Këtu zatën, qendron edhe kredoja e veprës sime dhe e agazhimit tim drejt shpjegimit se çfarë sjellin lëvizjet intelektuale dhe programet që u duhen atyre dhe çfarë sjellin revolucionet dhe idoeoligjitë. Kazazi, por edhe personazhet tjerë që qëllimisht i kam veçuar nga historia, janë bartës të frymës civilizuese, që janë intelektualë të lartë dhe me sjelljet dhe veprat e tyre i takojnë kujtesës historike, ndërsa të tjerët janë revolucionarë, që rrënojnë për "të ndërtuar" sistemet totalitare dhe ato që dihet se ku kanë çuar dhe ku kanë përfunduar. Në versionin e parë të "…Kazazit" që e kam shkruar në Gjermani në vitin 1980 dhe që është botuar në vitin 1982 nga "Rilindja", intelektuali është prijetar i proceseve, edhe kur bie ndesh me herezinë, siç është rasti i një prelati shqiptar, i cili i ka të limituara sjelljet, ndërkohë që në versionin e plotësuar të "…Kazazit", poashtu të shkruar në Gjermani, pas njëzet e dy vjetesh, futet aspketi i veprimit të drejtpërdrejtë të intelektualit, që t´i drejtojë ngjarjet, në mënyrë që ato të mos bëhen revolucione, por të mbesin pjesë të asaj që quhet forcë e lëvizjes së mbikëqyrur, që ruan kontinuitetin dhe mbron ato që janë arritur...

A e konsideroni "Shënimet e Gjon Nikollë Kazazit" si veprën tuaj më të mirë?
Nuk më takon mua të vlerësoj veprën time. Kjo i mbetet lexuesit dhe mirë është që është kështu...

Në fillim të viteve `90-të keni qenë politikisht shumë aktiv. Sa është reflektuar ai angazhim politik në veprën tuaj letrare?
Nuk e di si mund të përcaktohet ajo "politikisht shumë aktiv", por mund të them se gjatë viteve të tronditjeve por edhe të shembjeve të mëdha të viteve të tetëdhjeta dhe të nëntëdhjeta, jam përpjekur që të ndihmoj për aq sa di dhe mundem në planin intelektual ato procese dhe zhvillime që kanë qenë të domosdoshme në ato rrethana që u kanë paraprirë kthesave të mëdha dhe tektonizmave politike që akoma nuk janë kryer. Shoqata e Shkrimtarëve të Kosovës dhe institucionet tjera të Kosovës kanë pasë për detyrë t´i kundërvihen propagandës shoveniste serbe që përhera është zhvilluar në kuadër të Shoqatës së Shkrimtarëve dhe Akademisë së tyre. Kujtoj se në këtë drejtim një pjesë e shkrimtarëve tanë, bashkë me akademikët, por edhe intelektualët tjerë, kanë bërë përpjekje që t´i kundërvihen kësaj propagande dhe kjo ka qenë më se e domosdoshme në ato rrethana, kur është pritur termeti ballkanik, i cili edhe mëtutje vazhdon. Në këtë kontekst duhet shikuar angazhimin tim intelektual, si një detyrim ndaj rrethanave, dhe asesi ndryshe. Si dhe sa këto angazhime kanë ndikuar veprën time letrare këtë nuk mund ta them, ngaqë nuk ekzistojnë "parametra" me të cilat mund të matet diçka e tillë. E vertetë megjithatë mbetet se ato zhvillime, ato kthesa bashkë me gjithë atë që do ta vinte në lëvizje gjithë makinerinë ushtarake dhe policore të Beogradit për ta jetësuar programin nacional serb për qërimin përfundimtar të hesapeve me shqiptarët, pra për ta bërë një genocid të armatosur ndaj një popullate të pambrojtur, vetëm sa do ta përforcojnë bindjen se murtaja, kundër së cilës do të luftojë Kazazi dhe bashkëkohanikët e tij, nuk ishte diç e rastit e as vetëm metaforë, por pjesë e projekteve për shkatërrimin e një populli, që për fat të keq ende nuk janë hequr përfundimisht as nga koka e projektuesve të tyre e as nga një pjesë e disa konjukturave ndërkombëtare, që do ta dëshironin heqjen nga rendi i ditës të çështjes shqiptare vetëm ashtu dhe vetëm me mjetet të tilla... Frika dhe shqetësimet e krijuesve nuk duhet marrë si ogur, por si vërejtje e përhershme se historia nuk kthehet prapa, por përsërit ngjarjet...

Shkrimet e juaja të para datojnë diku në fillim të viteve `60-të. Që nga ajo kohë keni botuar mbi 15 vepra në prozë, poezi e dramë. Nëse do t`u kërkohej të bënit një retrospektivë të veprës tuaj, në cilin aspekt do të kishit vënë theksin kryesor?
Vetëm te ndërlidhja e saj organike dhe plotësimi i saj, që duhet të vazhdojë edhe mëtutje dhe që e konsideroj çështje të përhershme krijuese...

Procesi krijues i një vepre letrare interpretohet në forma të ndryhsme. Sipas jush, kush është një krijues letrar dhe çka do të thotë të krijosh një vepër letrare?
Krijues letrar është ai që me përkushtim të vazhdueshëm ndjek rrugën e frymëzimit dhe të krijimtarisë, që duhet të jetë e pandalshme, e pasosshme dhe e pakryer në mënyrë që përherë ajo të sfidohet nga detyra e kryemjes... Natyrisht se vepra letrare, flas për prozën që nënkupton edhe mundin fizik të shkrimit dhe "telashet" që sjell kundrimi epik, ku bashkëjetohet me dhjetra apo qindra personazhe, nënkupton identifikimin me ta, ndonjëherë madje dhe si modele imagjinative. Për mua ky model tashmë ekziston dhe lidhet me rolin prijës të intelektualit në të gjitha zhvillimet shoqërore. Aty ku ndodh abstenimi i tij, është për t´u pritur e kundërta, pra që mediokrët dhe të tjerët të thonë fjalën kryesore. Gëte kishte plotësisht të drejtë kur thoshte se krijuesit duhet të jenë edhe arbitër po qe se e do puna, por kjo të bëhet me anën e fuqisë së tyre intelektuale dhe krijuese, pra me vepra dhe qëndrim superior, ndaj të cilit edhe shoqëria, edhe politika duhet të ketë respekt, por edhe frikë, pse jo...

Një kohë të gjatë jetoni në Gjermani. Sa jeni në rrjedhë me zhvillimet aktuale të letërsisë shqipe?
Përpiqem që përhera të përcjell zhvillimet kryesore në të. Kam një privilegj, që mbetja larg tollovisë, mundëson të kem qëndrim më të qetë dhe më të balancuar ndaj gjithë atyre që ndodhin, por që i takojnë edhe klimës krijuese dhe kanë të bëjë me të.

Cila konsideroni se është ngjarja kryesore në letërsinë shqipe?
Nuk jam i prirur të bëj vlerësimin e ngjarjeve.

Në libraritë shqiptare kohët e fundit kanë vërshuar gjithëfarë botimesh. Është krijuar njëfarë “hallakame letrare”. Cili është pozicioni juaj karshi këtij feneomeni?
Ajo që ndodh nëpër libraritë tona dhe tezgat e ndryshme i takon klimës së përgjithshme krijuese dhe shoqërore që sot ndodh në hapësirën e botës së gjithmbarshme shqiptare, që do ta quaja si një kaos, i cili shfaqet nga tronditjet, kur bie një sistem i caktuar i vlerave, që historikisht mund të jetë edhe i tejkaluar, por ai nuk zëvedësohet me tjetrin. Kjo është një fatkeqësi e madhe.

Cili konsideroni se është niveli i dramaturgjisë shqipe?
Fatkeqësisht ajo nuk është në gjendje të përcjellë zhvillimet pozitive të viteve të shtatëdhjeta dhe të tetëdhjeta, kur autorët si Teki Dervishi, Ymer Shkreli, Anton Pashku, Beqir Musliu, Mehmet Kraja dhe të tjerët, me veprat e tyre, kësaj gjinie të vështirë i hapën shtigje të reja.

Ç’po shkruan aktualisht Jusuf Buxhovi?
Këto ditë del nga shtypi romani im i ri "Letrat për Kryeprincin", që paraqet njëfarë vazhdimi të romanit "Nata e shekujve". Edhe kjo vepër që e kam shkruar gjatë dy viteve të fundit, është koncipuar të rrumbullaksojë tërësinë e prozës sime të plotësuar. Aktualisht po shkruaj romanin "Vdekjet e Kolonelit", që lidhet me ngjarjet e rrënimit të perandorisë osmane dhe asaj habzburge si dhe shfaqjen e shtetit torzo shqiptar, si konjukturë ndërkombëtare e paqëndrueshme. Në qendër të vëmendjes është një kolonel shqiptar nga radhët e perandorisë osmane, i cili lë postin e atasheut ushtarak të Stambollit në Berlin dhe u bashkohet vullnetarëve nga Vjena, që shkojnë për të mbrojtur mbretin dhe qeverinë shqiptare, por që kjo nga koloneli kuptohet se e gjitha ishte pjesë e një prapaskene europiane për t´u përgatitur Lufta e Parë Botërore dhe zhvillimet e saj në Ballkan. Në këto rrethana, koloneli sheh përmasat e tragjedisë shqiptare që ia shkakton vëllavrasja, ku ai si ushtarak i profesionit, në pamundësi të veprojë si duhet përfshihet në labirintin e asaj vdekjeje.