Shkrimtarja Elvira Dones tregon si e gjykon ajo letërsinë shqipe, jetën e saj në Zvicër dhe takimet me shkrimtarë të huaj.
Elvira Dones: "Letërsia shqipe, ende në eksperimentim"

Përse shkruani? Keni dyshuar ndonjëherë në punën tuaj ?

E shkruara nuk është një ide që lind një ditë me t'u zgjuar, ashtu, sikur të ishte një trill i çastit. E shkruara është një forcë e brendshme, e thellë, e matur, e vjetër sa bota. Rrëfimi ka lindur me njeriun. Shkrimtari lind shkrimtar. Pastaj, më vonë, mëson "teknikisht" të shkruajë. Unë kam filluar të shkruaj në mendje shumë, shumë më parë se të nisja të shkruaja në kartë. Të shkruaj më është qenësore si ajri që marr. Nuk mund të bëj pa të. Kam një marrëdhënie të atillë me të shkruarën, sa nuk kam patur kurrë një konflikt me të, kurrë një hepim, një hije sado të vogël. Është si një martesë e fortë shkëmb, me themele të shëndosha e me rrënjët deri në zemër të tokës. Nuk besoj se do të ketë kurrë diçka që të ma lëkundë.

Keni një audiencë të madhe në qarqet letrare të huaja, si ndiheni?

Ndihem pa dyshim e me shumë sinqeritet, e kenaqur për këtë. Të pohoja të kundërtën do të ishte një falsitet, jo vetëm për mua, por për çdo shkrimtar. Nuk besoj se ka ndonjë syresh, por edhe artist të çdo forme tjetër shprehëse, i cili do të mbetej indiferent para suksesit.

Ç'vepra apo ç'autorë kanë ndikuar në formimin tuaj si shkrimtare?

Do te dilte një përgjigje tepër e gjatë. E përpos kësaj, e kam zët të rreshtoj lista me tituj veprash e emra shkrimtarësh. Në këso rastesh, do të ma kish më shumë ënda të kisha përpara një publik me të cilin të shkëmbeja mbresa rreth këtij apo atij autori klasik, apo modern. Sidoqoftë, në formimin tim kanë ndikuar që nga Gete e Tomas Mann, që nga Chaucer e Naipaul, që nga Hugo e Yourcenar, deri në letersinë latino-amerikane e atë anglo-saksone bashkëkohore. Kam hulumtuar, e vazhdoj ta bëj këtë me rregullsi gati maniakale, në shumë letërsi "të vogla", letërsi "marginale", letërsi që kanë krijuar perla të vërteta, por që ndoshta kurrë nuk kanë "takuar" publikun e madh.

A ka pse të jetë letërsia, feministe apo maskiliste?

Ndoshta doni të thoni letërsi femërore e mashkullore? Femërore e feministe, nuk janë e gjëjta gjë. Ashtu si maskiliste e mashkullore, janë dy koncepte që kanë një dallim të fortë mes tyre. Më bëhet kjo pyetje nga gazetarët shqiptarë disi shpesh kohët e fundit, e të them të drejtën, nuk e kuptoj "përse" në e saj. Në radhë të parë, deri më sot nuk kam lexuar ndonjë autor "maskilist", apo vepra "maskiliste". E as autorë "mashkullorë".

Ndërsa letërsia feministe ka qenë një lëvizje e fuqishme e shumë e rëndësishme në një çast të caktuar historiko – shoqëroro - ekonomik në Perëndim. Letërsia feministe, pa dyshim që mund të ketë, madje duhet të ketë, një rol të fuqishëm në ato pjesë të botës ku emancipimi i femrës është ende shumë, shumë pas. E kam fjalën këtu për Azinë e Afrikën, sidomos. Por Shqipëria tashmë është në një tjetër fazë, gjendet në Evropë e thith prej saj informacion, kulturë, ndërgjegjësim, ndonëse gjendja e gruas lë ende për të dëshiruar në shumë pikëpamje.

Përsa më përket, e konsideroj letërsinë një, të plotë e universale: në qendër të saj është njeriu, kjo qenie kaq e vogël dhe e mahnitshme para një universi kompleks. Në qendër të letërsisë është jeta, vdekja, ëndrrat, zhgënjimet, çmenduritë, bukuritë, qoshet e errëta të qenies njerëzore. Këto i përkasin të dy gjinive që e popullojnë planetin. Do të flisja ndoshta vetëm për "ndjeshmëri" e hollësira femërore, për veçanësi femërore apo mashkullore. Harrojmë vallë, që një pjesë të personazheve femërorë më të bukur në thesarin letrar, janë shkruar nga pena mashkullore, dhe anasjelltas, personazhe mashkullorë të një peshe e thellësie të jashtëzakonëshme në prozën bashkëkohore, janë shkruar nga pena femërore?

"I love Tom Hanks" është një nga librat më të njohur, ku ju shfaqeni me një formë tjetër.
Jam shfaqur prej kohësh me gjininë e tregimit, "I love Tom Hanks" është i dyti vëllim me tregime që kam shkruar. I pari i përket disa viteve të shkuar e titullohet "Lule të gabuara". E konsideroj tregimin një gjini të vyer, një ushtrim stili të mrekullueshëm e ekzigjent, ku nevoja e barazpeshimi të ritmit rrëfyes dhe personazheve, është në vetvete aq e rreptë, sa nuk të "fal" asnjë tepri apo mosvëmendje, asnjë shkapërderdhje.

Kush është "Tom Hanks"?

Le të themi që "Tom Hanks" është ëndrra që Shqipëria ushqente dikur për Perëndimin e për lirinë që ky i fundit përfaqësonte. Personazhi i hamallit në tregimin "I love Tom Hanks", po ia lejoj vetes këtu të marr hua nga Pirandello: një, askush e njëqindmijë, është një nga të shumtët njerëz që u shtrydhën, u copëzuan, u asgjësuan psiqikisht e fizikisht nga diktatura.

Tom Hanks, apo më saktë fotografia e tij me ngjyra në një revistë kinemaje, është përfaqësues i së shkuarës fare të afërt të Shqipërisë, dëshmitar i njëres prej faqeve më të dhimbshme e më të heshtura të saj. Hamalli në atë tregim është një personazh që kam dashur e respektuar shumë, e që vazhdon të më dhimbset përbrenda, pikërisht për atë që përfaqëson.

Cilat janë marrëdhëniet tuaja me letërsinë shqipe? Si e shihni atë?

E shoh letërsinë shqiptare në lëvizje, në eksperimentim, në rritje, me shumë rrugë ende për të bërë, por është një letërsi e gjallë. Vendi ynë është për shkrimtarin një terren i larmishëm, i pasur, plot kontraste e dinamizëm. Marrëdhëniet e mia me letërsinë shqipe janë të lumtura. Shkruaj në shqip. Lexoj në shqip shumë gjëra që botohen. Shpesh për kënaqësi, por edhe për t'u mbajtur në dijeni rreth botimeve të reja. Si mund të jetë ndryshe një marrëdhënie e sëmurë? Ka vend për të gjithë në këtë botë. E si rrjedhojë, edhe në letërsi. Siç thoshte një nga më të mëdhenjtë shkrimtarë bashkëkohorë amerikanë, që aq shumë kam dashur e vlerësuar: "Ka fjalë të mjaftueshme për të gjithë ne. Le t'i shkruajmë!"

Keni miq?

Natyrisht. Njeriu është qenie shoqërore. Kam miq, po. Miq për kokë, të paktë në numër, sasinë nuk e kam konsideruar kurrë cilësi. Miqtë e mi janë njerëz që s'para bërtasin e as rrahin gjoksin, nga ata që kur i takon në jetë ndihesh menjëherë i pasuruar. Jam krenare për ta, e njëkohësisht u jam mirënjohëse për atë që më japin: miqësinë e tyre të kulluar.

Ka lidhje Elvira Dones me shkrimtarë të huaj të njohur?

Kam takuar e takoj mjaft syresh nëpër festivalet, panairet e aktivitetet e shumta letrare nëpër Evropë. Është e natyrshme, normale.

Keni filluar të shkruani edhe skenare?

Kam shkruar disa skenarë. Njëri prej tyre do të fillojë të xhirohet, besoj pas fare pak kohe. Bazohet mbi romanin tim "Yjet nuk vishen kështu". Aktorët do të jenë shqiptarë, pjesa dërrmuese, regjisori gjithashtu: bëhet fjalë për regjisorin Fatmir Koçi. Produksioni është ndërkombëtar. Gjithçka është thuajse në përfundim e sipër, përsa i përket procesit shkrues. Një tjetër skenar i imi realizohet gjysmën e dytë të vitit që vjen, mes Zvicres e Francës. Është një projekt delikat, mbi të cilin më duhet të punoj ende, sapo te gjej pak kohë.

Cili është, sipas jush, problemi më i madh që ka letërsia sot? Po kultura, në përgjithësi?

Kjo është një pyetje që do të vlente një shkrim të gjithin më vete, pasi kështu rrezikohet të thuhen gjërat perciptas e të cunguara. Kultura sot vuan nga komercializimi, nga cektësia, nga zbrazëtia. Pushteti i gjithfuqishëm i konsumit e konsumizmit, konsorciumet dhe konglomeratet financiare, kultura e së përkohshmes, kalimtares, po e vret kulturën e mirëfilltë, po e shtrëngon në një qoshe, po ia merr frymën. Kultura, sa më shumë e shkon koha po kthehet në një vlerë elitare për pak njerëz kokëfortë me mendje të ndriçuar. Pjesa tjetër bluan vetëm kulturë "trash". Kjo vlen dhe për letërsinë. Mëkat. Një mëkat shumë i madh. Shpresoj shumë që Perëndimi të dijë të "tërheqë frenin" e të verë sërish në vend disa vlera që duhet të mbeten përjetësisht të shenjta.

Cila është jeta e Elvires ne Zvicer, si ndiheni si shqiptare?

Është një jetë normale: me familjen time, me dy fëmijët e tim shoq. Familja është porti im, pika më e vyer dhe më e paprekshme. Pastaj, vetëm më pas, vijnë të tjerat. Vjen shumë punë. Shumë udhëtime. Një jetë interesante për të cilen ndihem fatlume. Si shqiptare ndihem shumë mirë në Zvicër e gjetkë. Sepse jam shkrimtarja, si rrjedhojë jam e respektuar, me një peshë e realizim vetjak e shoqëror. Por nuk është kështu për gjithë shqiptarët, gjë që ju e dini fare mirë. Është e natyrshme që një shkrimtar i njohur të respektohet për atë që është. Por shumë shqiptarë "njollosen", thjesht sepse janë shqiptarë, pavarësisht se janë njerëz të ndershëm. Paragjykimi është tejet kokëfort e nuk vdes lehtë.