Intervistë: Anton Çefa – Poeti disident

Nëpërmjet mohimit të gegnishtes, si rrjedhojë në masë të madhe e atij Kongresi dhe e gjithë politikës gjuhësore, një dëm kolosal iu bë kulturës gege dhe ky është i pafalshëm. U mohua plotësisht kultura në gegnishte…
Kjo gjendje vazhdon edhe sot e kësaj dite, sepse në komandë janë të njëjtit persona dhe, siç e kemi për natyrë ne shqiptarët, edhe gjuhëtarët që kanë firmosur të njësuaren e kanë të vështirë të tërhiqen nga firma që kanë vënë…

- Ju keni shkruar për një kohë të gjatë, por nuk keni botuar. Si keni mundur të jetoni për një kohë të gjatë në mbretërinë e heshtjes? A nuk ju duket se antikonformizmi i poetit dënoi me heshtje poezinë tuaj?
Anton Çefa: Në kohën e diktaturës komuniste, rrugët e krijimtarisë letrare qenë të përcaktuara në mënyrë drakonike. Ose ta bëje atë prostitutë që t’i lavirej partisë së lavdishme ose ta braktisje atë fare ose të krijoje në heshtje. Shumë, ndër të cilët edhe poetë e prozatorë të njohur, i thyen penat. Ata që e kishin ngasjen më tunduese punuan në heshtje. Në Shkodër, i thonim botim “fundi i arkës” dhe as që e merrnim me mend se ky “fund arke” mund të botohej ndonjëherë. Nuk mund të bëhej fjalë për botime disidente në vendin tonë, prandaj nuk pat disidencë të vërtëtë. Botimi kërkonte domosdoshmërisht lavdet për Partinë, diktatorin dhe bëmat e tyre kriminale, që i pësuam për 50 vite. Edhe ata pak poetë që u përpoqën të botojnë, duke iu shmangur sadopak asaj që kërkohej, e pësuan shumë rëndë: u pushkatuan ose u burgosën. Konformizmi e antikonformizmi mbështeten në një ideal dhe domosdo në një moral. Ideali utopist komunist para se të vinte në Shqipëri-që kur e patën marrë pushtetin bolshevikët në Rusi dhe sidomos në vitet ’30 të shekullit që kaloi-e pati shkrryer veten në një përgjakje të pashembullt dhe qe shpërfaqur në dritë të diellit i gjithë antihumanizmi që e karakterizoi. Në vendin tonë ky ideal erdhi me ngjyra më të pista se kudo, sepse në emër të tij vepronte pansllavizmi dhe, për ne shqiptarët që ishim jo vetëm në gojën e ujkut sllav, por edhe në rropullitë e tij, qenë të qarta pasojat. E kam ndjerë veten gjithnjë të lumtur që qysh në moshë të rinisë së hershme i mësova këto gjëra në revistat që qarkullonin fshehtas në Shkodër: “Hylli i Dritës”, “Leka” “Kumbona e së Dielës”, etj. Kleri që i pati drejtuar këto revista i kishte bërë të qarta ç’ishin komunizmi e sllavizmi. Fshehtas, m’u pat dhënë rasti të lexoja edhe ndonjë revistë tjetër, si p. sh. “Përpjekjen Shqiptare”. Për formimin tonë natyrisht peshoi jo pak pesha e artë e edukatës familjare. Kështu që çështja e konformizmit dhe e antikonformizmit qysh me marrjen e pushtetit me dhunë nga komunistët qe e zgjidhur. Ideali kombëtar diktonte vetëm një rrugë dhe kjo ishte antikonformizmi. Dhe kur nuk doje t’i bije murit me kokë (gjë që është urti e jo frikë), mund të krijoje në heshtje. A dëmtohej krijimtaria letrare? Natyrisht. Krijuesi ka gjithnjë “mallin e shtampës”, siç ka thënë Bogdani, ka nevojë për lexuesin. Domosdoshmërisht edhe për kritikën. Por përfitimi ishte shumë më i madh, i pakrahasueshëm. Kryesorja, ata që krijuan në heshtje nuk i vunë prirjet e energjitë e tyre aristike në shërbim të hyjnizimit të realitetit të atij sistemi çnjerëzor kriminal që jetuam, duke mos dëmtuar edukimin e brezit të ri-një nga detyrimet më themelore që ka çdo qytetar dhe sidomos shkrimtarët ndaj kombit. Dhe, në ketë mënyrë, ruajtën dhe fisnikëruan dinjitetin, kaliten prsonalitetin, urtësuan mendimin dhe përpunuan mjeshtërinë artistike. Krijimtaria në heshtje eci në rrugët e një desidence të vetëdijshme. Një poet i kësaj desidence, Primo Shllaku, e ka përcaktuar kështu këtë dukuri: “Na mbërritëm deri te kufijtë e ekzistencës, te koma sociale, te HESHTJA dhe atje ndërtuam çerdhen tonë të fundit. Ky qe shansi ynë i parë i mbijetesës.”

- Pasi lëshuat ofshamën tek “Dritarja e një britme” dhe e shkritë heshtjen me tingull guri, ç’ndodhi me heshtjen, u ndjetë sadopak i çliruar prej saj?
Anton Çefa: Një nga fitoret më të mëdha që solli përmbysja e diktaturës, qe liria, e cila na erdhi disi e çoroditur, gjë jo e pazakonshme në vendin tonë, ku shumë vlera të arta të jetës, të moralit, të dijes, të artit, etj., po çoroditen. Na ndjek një dukuri e tillë, për mendimin tim, sepse ndërgjegjja e popullit tonë-aq e tronditur në kohën e diktaturës-nuk qe konsoliduar ende në themele të sakta, për arsye se nuk kemi pasur fatin të jetojmë një jetë shtetërore normale e të gjatë. Liria e shkriu akullin e heshtjes. I çliruar prej saj, rashë nën robërinë e mallit joshës për fjalën e botuar.

- Ndoshta ka ardhur koha që të mësojmë se kur e keni shkruar poezinë e parë dhe ç’kujtim të largët ju sjell ajo?
Anton Çefa: Më vjen mirë që ma bëtë këtë pyetje. Ngasjen për poezinë e ndjen pothuajse çdo i ri. Edhe unë e pata ndjerë që heret. Kur isha në vitin e dytë të shkollës pedagogjike-qe viti 1950-mora pjesë në një konkurs të organizuar me bazë shkolle, më vlerësuan në vendin e dytë dhe poezia ime, që u kushtohej dëshmorëve, u botua në gazetën e murit të shkollës. Qe për mua një nder i madh, i jashtëzakonshëm: m’u bë më se e qartë që poezia ime a më mirë ideali im për poezinë nuk kishte të bënte me poezinë e kohës. Këtë e kuptova edhe nga reagimet e shokëve të të dy krahëve. Dhe mora vendimin e prerë: të shkruaja e të mos botoja.
Në vitet kur isha student në Institutin e Lartë Pedagogjik të Shkodrës, u gjenda pa dëshirën time në një grackë. M’u ngarkua të nxirja “Letrarin e Ri” të Institutit, një gazetë muri. Dashur pa dashur, më duhej të jepja shembull, duke “botuar” në mur poezi. Përpiqesha të mos e shfaqja veten, duke shtjelluar motive erotike e të natyrës. Natyrisht që ato poezi dilnin të dobëta. Nuk kam asnjë prej tyre, po do të isha shumë kurioz tani të di se si e pata kaluar lumin. Në ato vite, pata shkruar, veç të tjerave, edhe një poemth botim “fundi i arkës”, që ia pata kushtuar një shoku të cilit i besoja. Më vonë unë e dogja dhe shoku im nuk e ruajti. Më vjen shumë keq, sepse ka qenë aristikisht mjaft i realizuar.

- Po poezia më e hershme që keni përfshirë në përmbledhjet e botuara?
Anton Çefa: Është një sonet: “Dajlinat”. E kam shkruar në vitin 1953 ose 1954, kur kam qenë mësues në fshatin Derjan të rrethit të Matit. Trajton një zakon shumë të lashtë pagan, të ruajtur në këtë krahinë, ndërthurur me gjendjen e mjerueshme ekonomike të fëmijëve matjanë, nxënësve të mi. Edhe kjo pati përfunduar ndër flakë, por për fat një kopje të saj bashkë me disa poezi të tjera ia paskësh dhënë për t’i lexuar kushëririt tim, të ndjerit Simon Pepa, i cili për çudinë time i paskësh ruajtur dhe, kur shpëtuam nga lëngata e kuqe, m’i pruri, duke më thëne: “Erdhi koha t’i botosh”. Porsa erdha këtu, ia dërgova “Illyrisë”, por ajo nuk e botoi, sepse kishte një gjynah të madh: qe shkruar gegnisht.

- Çka është e veçantë në krijimtarinë tuaj?
Anton Çefa: Krijimtaria në heshtje vaditi rrënjët e disidencës ndaj së përditshmes nën diktaturë, që përbën një motiv të përhershëm; por shtylla metaforike e poezisë sime mbështetet në simbolikën e gurit, që shqipton, në një rrafsh kryesor, etnicitetin psikologjik të fisëm të popullit tonë dhe lashtësinë historike të tijen; në një rrafsh tjetër, një karakter njerëzor dinjitoz e të paepur dhe vetë krijimtarinë në heshtje si atribut të këtij karakteri. Një linjë tjetër motivesh lidhet me ekzistencën njerëzore përballë gjithësisë, njeriun përballë amshimit. Ka gjithnjë një mospërkim mes jetës së shkurtër njerëzore dhe amshimit që nuk njeh asnjë dimension kufinjsh në qenësinë e tij dhe, para së gjithash, nuk njeh vdekje. Mes përkohshmërisë së jetës sonë dhe amshimit-këtij mospërkimi absolut- njeriu gjen gjithmonë kuptimin dhe shijen e pajtimit. Po ka edhe një mospërkim tjetër, po aq kategorik, mospërkimi mes realiteteve, ndeshtrashave të jetës sonë me harmoninë universale. Në shtjellën e këtyre mospërkimeve, njeriu jeton dhe, në vorbullën e vështirësive, në prehërin e vuajtjes, të dhimbjeve, ai gjen gëzimin, lumturinë e të jetuarit. Jeton pa iu dhënë së pashmangshmes vdekje. Gërshetohen këtu dy linja: tragjizmi i jetës dhe heroika e saj. Këto mospërkime, këto kundërshti të natyrës njerëzore, këto dilema të poetit me veten, me njerëzimin, me universin përbëjnë një magje ku është mbruajtur brumi poetik i shumë motiveve të poezisë sime. Këto janë motivet më karakteristike të lëndës sime poetike, më të dashurat për mua dhe, për mendimin tim, më të realizuarat. Përveç meditacioneve filozofike dhe motiveve që diktoi jeta nën diktaturë- mospranimi i prerë, i palëkundshëm i dhunimit të lirisë dhe të drejtave të individit, demaskimi i bëmave të saj të përgjakshme, në poezinë time trajtohet edhe funksioni shoqëror i artit poetik, erotika dhe ndonjë motiv tjetër.

- Çka ju intereson më shumë në shtjellimin gjuhësor të poezisë?
Anton Çefa: Pyetje shumë e bukur. Pastria e shqipes, pesha e fjalës si kuptimësi dhe akustika, muzikaliteti i mbështetur në alitracionin, kombinimin e tingujve.

- Ju krijoni në gegnisht. Përse ndodh kështu, nga se vjen shtysa: mosbindje ndaj politikës gjuhësore, lehtësi krijimi, apo…?
Anton Çefa: Pyetje shumë e gjerë, që do të kërkonte një intervistë më vete, megjithatë po mundohem të cek ndonjë çeshtje. Së pari, kur kam filluar të shkruaj poezi, d.m.th. në vitin 1950, as që kish filluar të flitej për gjuhë të njësuar. Kur u bë Kongresi i Drejtshkrimit, më 1972, poezia ime ishte në një stad të pjekur. Së dyti, unë edhe në vëllimet e botuara kam shkruar poezi ose kam përdorur forma fjalësh dhe ndërtimesh edhe në të njësuaren, d.m.th. në toskërishten, sidomos kur e kam ndjerë të nevojshme për hir të muzikalitetit. Nuk kam ndonjë paragjykim për vlerat poetike të dy dialekteve tona. Të dy kanë dhënë kryevepra në penën e poetëve të mëdhenj, Fishtës, Poradecit, Mjedjes, Nolit, etj. , duke u kufizuar vetëm me ata të traditës. I dua njëlloj të dy dialektet, të dy përbëjnë gjuhën tonë të bukur, të pasur e të lashtë. Nëse çdo njeri e do gjuhën e vet një herë, çdo shkrimtar e do dy herë; ndërsa çdo poet e do tri herë dhe e respekton po aq. Lasgushi ka vjershëruar: “Kur të këndoj me gojë, kur të kuptoj në kartë, / Posi një kraharuar ti dhemb, o Gjuhë-e zjarrtë.” Një e vërtetë kategorike: gjuha amtare është dhimbje kraharori.
Duke kapërcyer faktin e qëndrimit të padrejtë që iu bë gegnishtes si dialekti i kultivuar në kohët më të hershme, si dialekti i pjesës më të madhe të popullsisë shqiptare, si dialekti i monumenteve kulturore që na përfaqësojnë para botës, d. m. th. ciklit legjendar të Mujit e të Halilit dhe Kanunit të Lek Dukagjinit, si dialekti që u përdor si gjuhë e administratës shtetërore që me krijimin e shtetit shqiptar-(dhe padrejtësitë vrasin ndërgjegjet e ndershme); kundërshtimi im qëndron në faktin që duke u vendosur gjuha standarde në kohën e një diktature të çmendur siç qe ajo jona dhe në rrethana kur diktatori dhe politika vendosnin çdo gjë, kur mungonte liria e fjalës, për mendimin tim, u mohuan me tendencë shumë faktorë të gegnishtes, të nevojshëm për gjuhën, të cilët e varfëruan dhe dëmtuan rëndë atë. Në çdo forum dhe aq më shumë në forumet kombëtare asnjë nuk mund të kundërshtonte vendimet e paravendosura dhe aq më shumë të kundërshtonte fjalën e Partisë, d. m. th. të diktatorit. Unë e kam jetuar mënyrën se si u përgatit Kongresi i Drejtshkrimit. Isha në shkollë Pedagogjike, kur vinte Androkli Kostallari dhe u jepte udhëzime, në sallën e këshillit pedagogjik, mësuesve që qenë caktuar nga organizata e partisë të diskutonin në Kongres, d.m.th., ua diktonte ato që ishin paravendosur. Me gjithë respektin që kam si çdo kush tjetër për guhëtarët tanë të nderuar, flas për ata që nuk e vinin shkencën nën diktatin e politikës, nëse duam të flasim drejt, asnjë nuk mund të mohojë faktin që gjuha e njësuar u bë me diktat nga lart. Ajo bile qe njësuar para se të bëhej Kongresi. Shkrimi më i parëndësishëm që u shkonte redaksive të gazetave kalonte nëpër redakturën, e cila para së gjithash e mbi të gjitha kishte për detyrë t’i kthente ato në toskërisht.
Veç sa thashë, nëpërmjet mohimit të gegënishtes, si rrjedhojë në masë të madhe e atij Kongresi dhe e gjithë politikës gjuhësore, një dëm kolosal iu bë kulturës gege dhe ky është i pafalshëm. U mohua plotësisht kultura në gegënishten, deri në atë shkallë që nxënësit që mbaronin shkollat tona, edhe të lartat, më mirë kuptonin De Radën, Gavril Darën a bejtexhitë, se Këngët e Mujit e të Halilit, Kanunin dhe autorët gegë, Fishtën dhe shkrimtarët e tjerë që as emrat nuk ua dinin.
Kjo gjendje vazhdon edhe sot e kësaj dite, sepse në komandë janë të njëjtit persona dhe, siç e kemi për natyrë ne shqiptarët, edhe gjuhëtarët që kanë firmosur të njësuaren e kanë të vështirë të tërhiqen nga firma që kanë vënë, si dhe për arsye tjera kryesisht të karakterit subjektiv.

- Sa mendoni se poezia juaj reflekton unin tuaj poetik dhe a u ka ndodhur shpesh që “të frigoheni se rruga ju qiste në shteg të ujkut?
Anton Çefa: Çdo poet vjen në këtë botë me zërin e tij. Zëri im “i pazëshëm” qe “zëri tjetër” i kohës-siç ka thënë Oktavio Paz, zëri i desidencës. Liria e brendshme-pasuria më e fisme e njeriut në kohën e diktaturës-e fisnikëroi kodin tim poetik, i blatoi atij ruajtjen e dinjitetit individual, origjinalitetin në objektin poetik, trajtesën gjuhësore e artistike pa kurrfarë detyrimi, censure a vetëcensure.
Edhe një fjalë goje në ditët që jetuam të nxirte në shteg të ujkut, jo më letërsia e sidomos poezia. Prandaj na u desh disa herësh, kur burgoseshin a arratiseshin shokët, kur ndihej erë bastisjeje, t’i digjnim poezitë. Ua di shumë për nder disa shokëve, të cilët m’i kishin ruajtur poezitë që ua kishe dhënë dhe m’i kthyen mbas përmbysjes së diktaturës.

- Do të dishëronim t’u jepnim lexuesve një përcaktim të artit poetik, a mund të na e plotësoni një dëshirë të tillë?
Anton Çefa: Është kënaqësi për mua. Kujtesa e antikitetit grek për Orfeun është dhënë në një truall gojëdhëne e mitologjie bashkë. Ai mbahet poeti më i shquar që jetoi para Homerit. Pindari, liriku më i madh grek, e quan atë “Babai i këngës”. Aq e magjishme ishte kënga e tij e shoqëruar me lirë sa që qetësonte kafshët e egra, i bënte pemët të përkuleshin për ta dëgjuar, shkëmbinjtë të afroheshin, tallazet e detit të qetësoheshin…Kur gjelozia e grave që e dashuronin e copëtoi kortarë–kortarë dhe kokën ia hodhi në lumin Ebro, ajo nuk u mbyt, por qëndronte mbi valë dhe vazhdoi të këndonte. Më vonë ajo u shndërrua në orakull. Kështu e ka përfytyruar mitologjia greke poezinë: magjinë, bukurinë, vlerën, pavdekshmërinë dhe profecinë e saj. Mesazhi i saj: një ilaç jo vetëm për dhimbjen njerëzore, por edhe të botës së gjallë. Poezia është arti më i vështirë për t’u përcaktuar dhe, gjithashtu, arti që është përcaktuar më shumë se çdo art tjetër. Ajo është përcaktuar shkëncërisht dhe artistikisht. Një gjë e tillë është plotësisht normale, sepse poezia është trualli artistik, ku jetojnë parajsa dhe feri, qielli dhe toka, yjtë dhe hëna, ujërat e malet, e gjithë natyra, zogjtë e pemët, jeta dhe vdekja, dhimbja dhe lumturia, të gjithë elementet e lëndës dhe të shpirtit, ma shumë se kudo tjetër. Sa herë që kam shkruar për poezinë, e kam përcaktuar atë në mënyra të ndryshme. Edhe ndër vargje. Tek “Dritarja e një britme”, në vend të parathënies, kam dhënë disa përcaktime të poezisë. Ju marr lejen t’jua kujtoj:
“Për vetveten, poezia asht hapsina e shpirtit në hapsinën e fjalës.
Për poetin, poezia asht dhimbja e dritës, gufimi i gjakut, zjarmia e ndjenjës, guri i mendimit.
Për studiuesin, poezia asht nji truell në mes racionales e iracionales, reales e imagjinatives, në mes asaj qi shprehet dhe asaj qi nuk shprehet. Për njeriun, poezia asht vegimi i tejdukshëm i andrrës, iluzioni ku përsëdyten shpirti dhe bota, po edhe nji thelb ku plazmohen idealet, në lëvozhgën e vetëdijes dhe të pavetëdijes sonë. Për njerëzimin, poezia asht nji nga dimensionet ma humane të botës, në përgjithësi, dhe të çdo populli veçmas. Për secilin popull, poezia asht nji urnë gjenuine qi ruen si relikën ma të shtrejtë mbetjet e shtrejta të etënve. Për ne shqiptarët, poezia asht klithma e fisit, britma e trojeve, etja e barit, zjermi i votrës, hini qi mbetet mbas djegies së eshtnave të të parëve. Për shokët e mi, brezin e poetëve jokonformistë, qi u rriten dhe u plaken pa e shijue fjalën e botueme, poezia asht nji bisedë e gjatë me vetveten për ruejtjen e identitetit e njikohësisht shfrim nda diktaturës.”

(Anton Çefa asht editor i gazetës Dielli, organ i Federates Panshqiptare t’Amerikes VATRA. Intervista asht botue ne gazeten Illyria të New York-ut)