www.agimi.com - Histori

Historia e Shqipërisë e shekullit XX ka kohë që është bërë objekt i publicistikës, debateve televizive, si dhe i mjaft përkthimeve të autorëve të huaj me synimin për të sqaruar jo vetëm pjesët e errëta të shpërfillura, por edhe për të rivlerësuar epoka dhe personalitete historike. Është një prirje normale, kur niset nga qëllimi për të zbardhur mjergullën e ngritur nga politika e shkuar, që, si çdo politikë (madje siç ka ndodhur edhe dhjetëvjeçarin e fundit para syve tanë me glorifikime musoliniane dhe progrome ideologjike!) shfrytëzon edhe historinë në dobi të përfitimeve të veta imediate apo të perpektivës. Thonë se historinë e shkruajnë fitimtarët dhe sigurisht fitimtarët e Luftës së Dytë Botërore do ta shkruanin sipas modeleve të tilla të njohura.
Është gjë pozitive se tani botimet historike me autorë të huaj po njohin një zhvillim të mbarë, duke sjellë këndvështrime të panjohura ose të njohura vetëm nga një rreth i ngushtë specialistësh. Dhe natyrisht në këtë fushë nuk mund të përdoret më censura, që nuk lejonte botimin apo e shkurtonte duke e masakruar veprën. Por njëherësh një lloj rreziku ekziston: nga adhurimi për të huajt, ne mund ta marrim çdo gjë si të mirëqënë, duke harruar se për një problem apo argument mund të shkruhen me dhjetra e dhjetra vepra, sepse çdo autor zbulon gjëra të reja përmes këndvështrimit të vet të fakteve dhe periudhave historike. Pra, shtimi i nformacionit përmes një dokumentacioni të ri akivor, duhet parë si një mundësi për të gjykuar më drejt dhe më gjerë për ngjarjet dhe personalitetet historike, e jo për të shtrëmbëruar historinë apo në rastin më të mirë për ta personalizuar atë.
Rishqyrtimi i historisë është një proces i domosdoshëm si çdo rishqyrtim shkencor, jo vetëm se shoqëria njerëzore shkon përpara e ngjitet më lart dhe sigurisht ka një fushëpamje tjetër, por edhe se zbulimet e reja, dokumentet dhe faktet e reja, kërkojnë ridimensionim të përfundimeve të arritura. Historia nuk është letërsi apo kujtime. Opinionet apo këndvështrimet vetjake, të pashmangshme edhe në shkencat historike, duhet t’i nënshtrohen një objektiviteti shkencor, i cili përbën edhe thelbin e hulumtimeve të reja në këtë fushë.
Por te ne janë shfaqur disa karakteristika, të cilat dëshmojnë një proces jo vetëm spontan, por edhe regresiv në aspektin disi të pakontrolluar, me etjen dhe zhurmërinë për "zbulime" dhe "përmbysje", të kryera jo nga historianë e studiues të fushave apo periudhave përkatëse, por nga amatorë, të cilët në vend të tabuve të vjetra sjellin tabu ta reja të politizuara, po aq të rrezikshme dhe antihistorike. Në këtë proces, në mënyrë perfide, është përdorur mënyra analitike e fakteve të veçuara, pa u mbështetur në analiza të thelluara të këtyre fakteve dhe në bashkëlidhjen e tyre me një mori faktesh të tjerë të dokumentuar e jo të hamendësuar.
Po ashtu një ide e tillë naive është thirrja për të rishkruar historinë si histori e së majtës dhe së djathtës në revansh! Historia e një vendi është unike dhe natyrisht për të kanë përparësi ato forca historike, që sjellin progresin dhe zhvillimin në të tëra fushat. Se mund të kesh legjislacion evropian, që ndalon të rrihen gomerët dhe kafshët e tjera, por me një popull kryesisht anlfabet, që dëgjon lajmet nga tellalli i bashkisë, zor se mund të zbatohet ky legjislacion nga një administratë e dhunshme dhe e korruptuar...

Është e ditur se historia nuk bëhet as nga debatet televizive dhe as nga sensacionet e gazetave, të cilat kanë nevojë për shikues dhe lexues dhe që shpesh çorodisin njeriun e shkretë, por nga ballafaqimet e rezultateve të studimeve dhe kërkimet e historianëve.
Për fat të keq, zëri i specialistëve të fushave përkatëse, është zëri që dëgjohet dhe imponohet më pak, madje edhe në problemet dhe fushat e tjera jetike të ekonomisë apo të trashëgimisë kulturore të vendit.
Kështu nëse flitet për I. Qemalin apo Zogun, Enverin a Fan Nolin, pasioni duhet t’i lërë vendin analizës dhe ballafaqimit të argumenteve, retorika dhe panegjirizmi logjikës shkencore. Demokratizimi i shoqërisë sonë pluraliste nuk mund të kuptohet as si revansh, as si rishkrim i historisë, sipas interesave të politikës dhe sponsorëve të ndryshëm, por si një trajtim shkencor i ngjarjeve, fenomeneve shoqërore, ekonomike e kulturore të vendit në periudha të caktuara.

Ku vete historia jonë? Është një pyetje e thjeshtë që mund të ketë shumë përgjigje. ABC-ja mirëpret mendimet e historianëve dhe intelektualëve, jo vetëm për të sqaruar këndvështrimin e gjykimit të historisë sonë, por edhe për të ditur se ç’ndodh në botën rreth e rrotull nesh, si e kanë parë dhe si shohin historinë e shqiptarëve.

Dhe jo vetëm në fushën e historisë. I njëjti problem shtrohet edhe në ridimensionimin e figurave të shënuara të letërsisë sonë qysh prej shekullit të kaluar gjer në ditët tona, që nga Naimi, Fishta e Migjeni e gjer te Kadareja, Agolli, Arapi etj. dhe kjo nëse të ndalemi vetëm te disa emra gjurmëmëdhenj në letrat e dashura shqipe.

Libër me aromë pune e dashurie

Libri i Mehmet Gëzhillit është një udhërrëfyes për të hyrë në pyllin e madh dhe të përzierë, shumë drurësh, të Fan S.Nolit, që nuk pushoi së zhurmuari në shekullin XX dhe vazhdon të zhurmojë që me nisjen e këtij 100-vjeçari të ri, që po jetojmë.
Ky libër, që vjen aromë pune të gjatë për zbulimin e burimeve ku janë botuar veprat e Fan Nolit dhe ku janë vatrat e veprimtarisë së tij patriotike, revolucionare e ideologjike, politike e fetare, tregon jo vetëm seriozitetin, por edhe dashurinë e Mehmet Gëzhillit për njërën nga figurat më të shquara dhe më të çuditshme të jetës së letërsisë, kulturës dhe shoqërisë shqiptare.
Botimi enciklopedik Fan S.Noli (120- vjet jetë dhe veprimtari) ka vlera të padiskutueshme për njohjen e Fan S.Nolit në mënyrë të gjithanshme jo vetëm nga ata, që duan të studiojnë veprën e tij, por edhe nga ata, që dëshirojnë ta lexojnë dhe të kënaqen estetikisht apo të pasurojnë kulturën e tyre. E kam fjalën që dobia e librit është për studiuesit dhe histrorianin, edhe për letrarin dhe studentin, edhe për qytetarin vendas dhe të huaj, që e flet shqipen. Punimi i publicistit dhe bibliografit Mehmet Gëzhilli është i një natyre të veçantë, që ndryshon nga çka është botuar deri më sot për Fan S. Nolin dhe si i tillë ai plotëson një cikël të tërë për hulmutimet e studimet, që janë bërë për këtë figurë poliedrike. Këtu nuk mund të rrimë pa përmendur punën kolosale, që ka bërë shkrimtari i njohur Prof. Dr. Nasho Jorgaqi në mbledhjen, përgatitjen dhe pajisjen me shënime të veprës shumëvëllimshme të Fan S.Nolit, veçanërisht të "fanolianës" me risi dokumentare, kujtime e studime; pa folur pastaj për albumin me fotografi për këtë personalitet të pavdekshëm. Kështu që në kështjellën e shënimeve, hulumtimeve, studimeve, kujtimeve dokumentare, vetgjurmimeve bibliografike, një gur të palëvizur zë edhe botimi enciklopedik i Mehmet Gëzhillit "Fan S. Noli (120 vjet dhe veprimtari), botim i këtij njeriu të palodhur dhe të talentuar në fushën e vet.
24 prill 2003

PRESIDENTI REAGAN PËR FAN NOLIN

Me rastin e kremtimit të Qindvjetorit të
lindjes së Peshkop Theofan S.Nolit, që u zhvillua gjatë Kuvendit vjetor të Federatës Pansbqiptare t’Amerikës Vatra më 4 Shtator 1982 në New York, Presidenti i Shteteve të Basbkuara t’Amerikës, Ronald Reagan, i drejtoi kryesisë së Vatrës një telegram.

Jam i lumtur t’i dërgoj përshëndetjet më të nxehta Kuvendit vjetor të Federatës Panshqiptare t’Amerikës Vatra.

Kjo mbledhje më jep rastin e veçantë të ve në dukje përpjekjet që bën organizata juaj për ruejtjen e thesarit kulturor të stërgjyshëve t’uaj Shqiptarë.

Shqiptaro-amerikanët mund të mburren dhe të ndjehen kryenaltë për kontributet që i kanë dhënë Amerikës. Ësht e vërtetë gjithashtu se ju jeni një pjesë e pandarë e kësaj shoqërie të shumëllojtë, e cila ësht forca më e madhe e Amerikës.

Me rastin e Qindvjetorit të Arkipeshk Theofan S. Nolit, unë bashkohem me ju për të nderuar kujtimin e Tij.

Ju dërgoj urimet e mija më të mira për një mbledhje të gëzuar e të frytëshme dhe për çdo sukses në të ardhmen.

Ronald Reagan
SHTËPIA E BARDHË Santa Barbara, California September 2, 1982

Njeriu i madh i kombit FAN S. NOLI
At Arthur Liolin
Librin e tij autoritativ për Heroin tonë
kombëtar Gjergj Kastrioti Skënderbeun, Fan S.Noli e fillon me këto fjalë: "Çdo hero në histori kalon në tre etapa, atë të lavdisë, të rrënimit dhe të rivlerësimit. Kjo do të thotë që në fillim ai ngrihet në qiell nga admiruesit e tij, pastaj rrënohet nga kritikët, dhe më së fundi... me durim, me mundim dhe me keqardhje rivlerësohet përsëri nga historianë që janë esëll dhe jo të verbuar nga fanatizmi i admiruesve të heroit dhe as nga tërbimi i kritikëve të tij".
Dhe, për ironi, edhe Mitropoliti Theofan, si të gjithë njerëzit e mëdhenj, do të ketë kaluar gjithashtu nëpër këto tri etapa shqyrtimi.
Meqenëse shqiptarët kudo nëpër botë po përgatiten të përkujtojnë 85- vjetorin e dorëzimit të tij si prift, është e përshtatshme që lutjeve për kujtimin e tij në Mbretërinë e Perëndisë t’u bashkohen edhe aktivitetet e rretheve patriotike dhe shkencore, ashtu siç e meriton jeta dhe vepra e tij.

Patriot, poet dhe pionier...

Adhuruar nga pasuesit dhe respektuar nga
shokët, Noli është parë si një personalitet i shquar që kryesisht ndihmoi të restaurohej identiteti kombëtar i shqiptarëve, i cili ishte shtypur për rreth 5 shekuj. Si kishtar, burrë shteti dhe studiues, Noli u shqua në shumë fusha dhe bëri që atdheu i tij të njihet në aspektin ndërkombëtar, i dha dinjitet atij dhe e pasuroi gjuhën e popullit të vet. Shkurtimisht, ai ishte instrumenti për të siguruar qëndrueshmëri dhe besim për lëvizjen shqiptare në rritje të këtij shekulli. Ndonëse të tjerë e paraprinë atë në zgjimin kombëtar, ai e pa atë të marrë formë dhe emri i tij u bë një pikë bashkimi, kryesisht në Amerikë, më tepër se kudo, ku komuniteti shqiptar ishte në gjendje të lulëzonte dhe të zhvillohej lirisht.
Ashtu si Tomas Jeffersoni, ai ishte një humanist i shquar dhe një reformator energjik; i logjikshëm, i përpiktë dhe plot ankth për të ruajtur atë që besonte të ishte e drejta e patjetërsueshme e popullit të tij. Në një intervistë të vitit 1958, që ruhet në arkivin e Kryepeshkopatës shqiptare në Amerikë, ai pohonte: "Arritja ime më e madhe politike ishte pranimi i Shqipërisë në Lidhjen e Kombeve... Ky themeloi, një herë e përgjithmonë, kufijtë e Shqipërisë dhe i dha asaj njohjen nga e gjithë bota". Ndonëse Shqipëria e kish shpallur pavarësinë qysh më 1912, është e mundshme që pa përpjekjen dinamike të Fan Nolit në Gjenevë më 1920, kombi shqiptar zor të kish mundur të ekzistonte si një entitet koheziv në atë fillim ogurzi. Në nje editorial të gazetës së njohur angleze "The Manchester Guardian" po të atij viti shkruhet: "Fan Noli është një njeri që do të ishte i shquar në çdo shtet. Një diplomat i përsosur, një ekspert në politikën ndërkombëtare, një debatues i talentuar, qysh prej fillimit bëri një përshtypje të thellë në Gjenevë. Ai i hodhi poshtë kundërshtarët e tij ballkanikë në një mënyrë mjeshtërore, por gjithmonë me rrjë buzëqeshje. Ai është një njeri me një kulturë të gjerë që ka lexuar çdo gjë të vlefshme për t’u lexuar në anglisht dhe frëngjisht". Lordi anglez Cecil i shkroi atij: "Si përfaqësuesi kryesor i mbroj’tjes së vendit tuaj, është e mjaftueshnie të thoni vetëm që jeni shqiptar..."
Megali Elliniqi Enkiklopedia, botuar në Athinë në 1933, shkruan për të: "Fan Noli është një nga shqiptarët më të shquar në fushën e letrave... dhe një nga personalitetet më të fuqishme politike të Shqipërisë... Aneksimi i "Epirit të Veriut" nga Shqipëria ishte result i politikes së mençur të tij. Ne saj të kultures së tij, njohjes së shumë gjuhëve dhe aftësisë së tij gazetareske ai është bërë udhëheqje dhe mendja frymëzuese e Rilindjes Shqiptare dhe kampioni kryesor i saj nëpër botë.; i shkruar në një vend që e shikonte atë si një nga kundërshtarët më të mëdhenj, ishte ky një vlerësim i madh për figurën e Fan Nolit.

Misteri i njeriut

Megjithë faktin që Fan Noli ishte një
personalitet shumë i njohur, mendimet e tij të brendshme dhe emocionet e tij mbeten edhe sot e kësaj dite një enigmë. Ai ishte një njeri me një paraqitje dhe karizmë të madhe, i cili ishte shpesh një kombinim i shumëfishtë edhe i paradokseve. Ai mund të magjepste, të qortonte, të kërcënonte dhe të këshillonte me një fjali, gjë që shpesh i hutonte miqtë e tij. Ai mund të ishte zemërak, i tërhequr dhe sentimental, deri në lot në të njëjtin bashkëbisedim. Sensi i tij i humorit, buruar nga tregimet tradicionale të vendlindjes së tij, e bënte atë të dashur në shoqëri, por gjithashtu ishte edhe gracë për ndjenjat e tij personale si njeri.
Në mënyra të ndryshme ai e bëri veten e tij të thellë, të padepërtueshëm, ndoshta si pasojë pjesërisht e adhurimit që ai ngjallte tek pasuesit e tij, dhe pjesërisht si pasojë e një farë hezitimi për t’u lidhur me njerëzit në një mënyrë intime.
Megjithatë ai ishte jashtë mase besnik, sidomos tek ata që e ndihmuan gjatë kohës së mërgimit mbas 1924, dhe mbajti një korrespondencë të ethshme me qindra njerëz, ndërmjet tyre: politikanë, kishtarë, anëtarë të famullive, shokë klase të Harvardit, muzikantë, autorë, fëmijë dhe madje edhe me të burgosur. "Sepse unë isha në burg dhe erdhët të më shihnit" (Mateu 25).
Ishte gjithmonë një ndjenjë nostalgjie, malli dhe kërkimi të pandërprerë në rrugën që ai përpiqej të gjente për rolin dhe vendin e tij në jetë. Është domethënëse që në autobiografinë e tij ai i kushton më tepër vend fëmijërisë së tij se sa punës për çështjen kombëtare. Larg nga vendi i tij qysh prej moshës së njomë, ai jetoi në varfëri në pjesën më të madhe të jetës së tij. Ai ishte gjithmonë shqiponja e vetmuar: shumë e njohën atë, të gjithë e njohin atë, por ai ishte kryesisht vetëm me Krishtin dhe Ungjijtë dhe harxhoi pjesën më të madhe të jetës së tij në këtë botë në përkthimet e Shkrimit të Shenjtë dhe të Liturgjisë.
Është e vështirë të thuash nëse arritjet e tij të shumta janë të lidhura me natyrën e tij të vetmuar. Është e mjaftueshme të thuhet që nga ana sociologjike, shoqëria shqiptare u ka dhënë gjithmonë individëve dy role për të luajtur: një jetë publike dhe një jetë private, të cilat janë parë si dy sfera të ndryshme. Një njeri kishte një rol në familje dhe një rol tjetër (shpesh kontradiktor) në shoqëri, dhe çdo pjesë mbetej e padhunueshme.

Kisha ishte shtëpia e tij

Edhe pse shpesh pranohet si në vitet e para Noli e shihte Kishën Ortodokse Shqiptare si rrugë shpëtimi për Shqipërinë, mund të thuhet edhe në Kisha e shpëtoi Fan Nolin edhe si shërbëtor të popullit edhe si njeri. Në të njëjtin dokument që iu referuam më sipër dhe që gjendet në bibliotekën e Fan Nolit, ai shkruan; "E gjithë veprimtaria ime, dashuria ime e parë është kisha..." dhe "Hyrja ime e parë në Lëvizjen Shqiptare ishte leximi i Dhjatës së Re përkthyer në shqip nga Kostandin Kristoforidhi kur isha dhjetë vjeç". Ne njohim gjithashtu që ai e konsideronte përkthimin dhe hartimin që kishte bërë për librin më të rendësishëm "Sherbesave të kishës Kremtore, një libër që përbëhet nga psalme, këngë, oda dhe tropare nga të ritit liturgjikal ortodoks, si arritjen e tij më të madhe dhe më të rendësishme .
Si njeri i letrave, ai ishte thellësisht i ndjeshëm ndaj letërsië, muzikës dhe artit dhe i dashuruar mbas tyre. Si njeri i Zotit, nuk njihte letërsi më të madhe se Shkrimet e Shenjta, asnjë muzikë më të fuqishme se sa zëri që del në lutjet drejtuar Zotit dhe asnjë art më të bukur se arti i lutjes.
Kisha Ortodokse Shqiptare u bë shtëpia dhe familja e tij dhe e mundësoi t’i jepte shprehje instikteve prej udhëheqësi dhe siguroi një shtrat për devocionin e thellë që buronte nga vetmia e tij mistike. Në një temë universitare që shkrojti më 1939 kur po përfundonte punën për Ph.D . doctor në filozofl, ai e mbyllte vlerësimin për veprën e e Makiavelit Princi me këto fjalë, që të kujtojnë vlerësimin e vetë Nolit për karrierën e tij politike: "Tragjedia e Makiavelit qëndron në faktin që gjatë gjithë jetës, pavarësisht nga njohuritë e shumta dhe intelekti i jashtëzakonshëm, atij nuk ju dha asnjë mundësi për të realizuar disa nga ëndërrat e mëdha për të mirën e vendit të tij. Dhe ai di si ta shprehë këtë ankesë: "Nuk jam i kënaqur me natyrën, sepse ajo ose duhet të më mbante fshehur njohuri si këto, ose të më jepte forcën për t’i plotësuar". Në se historia e Nolit nga plotësimi i ambicieve politike, Zoti do ta përdorte për qëllim më të lartë.
Ndoshta dëshmia më befasuese e gjenisë së tij ishte fakti se nuk lejoi kurrë që nacionalizmi i fuqishëm t’i verbonte vizionin për Kishën dhe të ardhmen e saj. Kush do të mendonte se njeriu që luajti një rol aq vendimtar në ringjalljen e identitetit shqiptar, do të kishte patur largpamësinë, qëndrueshmërinë dhe forcën e brendshme për të parë aq larg në të ardhmen dhe të përgatiste besimtarët e tij për ardhshmërinë e një Kishe Ortodokse Shqiptare. Në shumë drejtime ai ishte një njeri që qëndronte gjithmonë në udhëkryq dhe kishte aftësinë të ndihmonte popullin e tij të bënte ndryshime pa i bërë faktikisht ai për ata. Njësoj si Mojsiu, patriarku dhe profeti i Dhjatës së vjetër, ai ndihmoi në udhëheqjen e tyre dhe u tregoi rrugën drejt tokës së premtuar, por fuqi më të madhe gjykuan se ai vetë nuk mund të shkonte atje.

Detyra e fatit

Ndërmjet sendeve personale që u gjetën në
tryezën e punës së të ndjerit Metropolit ditën e vdekjes së tij, ishte një vëllim i hollë me poezi franceze dhe disa letra me përkthimin e tij të fundit. Libri i vogël përmban një elegji romantike të titulluar "Vdekja e ujkut" (La Mort de Loup) nga De Vinji (De Vigney). Metorpolitin soditës e kishte tërhequr veçanërisht kjo poezi e essëll (e qetë, e përmbajtur) që dukej sikur mëshironte një ndjenjë të madhe angazhimi dhe fisnikërie të heshtur.
Ishin nënvizuar vargjet e fundit të poezisë, të cilat duket ta kenë prekur thellë Nolin në betejën e gjatë të jetës:

"Të rënkosh, të qash, të lutesh ësbtë njësoj si frika.
Kryeje me zjarr detyrën e gfatë e të vësbtirë
që të ka caktuar fati:
Dhe pastaj, si unë vuaj e vdis
pa asnjë fjalë.

Veç librit me poema, fletëve të letrës me dorëshkrimin e tij ishte edhe kjo lutje drejtuar Zotit:
"Kur ti do të vish në tokë, mbreti i të gjithë qiejve, me fuqi dhe shkëlqim, gjithë bota do të dridhet nga frika, lumenj zjarri do të derdhen përpara vendit tënd gjykatës i tmerrshëm, librat atëherë do të hapen gjerësisht, sekretet do të dalin. Oh, më sbpëto nga zjarri i përjetsbëm i pashuar dhe më vendos me dorën tënde të drejtë në Parajsë, gjykatës i drejtë dhe i mëshirsbëm".
Mars, 1993
1) Fjala aneksim është shkruar nga grekër, të citët pretendojnë që jugu i Shqipërisë, i quajtur prej tyre Vorio Epir i takon Greqisë, ndërsa dihet që Grekët kanë aneksuar territorin Shqiptar në jug, Çamërinë, banuar nga shqiptarë e Epirit të Veriut.